بی بی کوکب بختیاری

بی بی کوکب بختیاری

شهرت :

بختیاری
تاریخ وفات :
1339/02/01
مزار :
تکیه میر فندرسکی
زمینه فعالیت :

    بي بي كوكب فرزند نصیرخان درسال 1271ش متولد شد. از دوران طفوليت و كودكي وي اطلاعاتي در دست نيست. همين قدر مي دانيم كه تحصيلات خود را زير نظر معلم‌هاي سرخانه كه غالباً از بين مدرسان زبده اصفهان بر گزيده مي شدند، با توجه به مراقبت خاص پدر گذراند و بعد با مطالعه مستمر آثار ادبي و متون تاريخي و ديني و مراوده با علما و اهل ادب، آن را تكميل كرد.

    پدرش نصيرخان، فرزند امام قليخان حاجی ايلخاني بود كه در زمان استبداد صغير به خاطر كمك به عين الدوله از طرف محمد عليشاه به صارم الملك ملقب گرديد، اما پس از فتح تهران مورد عفو سردار اسعد واقع شده، براي جلوگيري ازفتنه سالارالدوله به غرب اعزام گرديد. همچنين در سال 1337ق، زماني كه حاكم اصفهان بود، موفق شد شورش راهزنان اصفهان: رضاجوزداني و جعفرقلي خان چرمهيني را سركوب كند . نصیرخان در دورة چهارم مجلس به عنوان نمايندة بختياري ها وارد مجلس گرديد. وي در سالهاي آخر عمر بيشتر در آلمان به سر مي برد و سرانجام در بهمن 1310ش در‌ هامبورگ در گذشت و در مقبرة خانوادگي در نجف اشرف به خاك سپرده شد. از فرزندان  نصيرخان سردار جنگ اطلاع چنداني در دست نداريم. ظاهراً علاوه بر بي‌بي كوكب، چهار پسر از او باقي مانده كه عبارتند از: غلامحسين خان اقبال السلطان، فريدون خان، جمشيدخان و شكرالدوله خان.علاوه بر اينها، مكبن روز از دختري به نام بي‌بي عظيمه، همسر ابوالقاسم بختيار نام مي برد .

    همسر بي بي كوكب، فتح علي‌خان سردار معظم بختياري، فرزند ايلخان لطف علي خان اميرمفخم بود. وي نيز از سران بختياري بود كه در دفع شورشها و حملات پس از فتح تهران نقش زيادي داشت. سردار معظم در دفع سالارالدوله، يكي از فرماندهان بختياري بود و در جنگ جهاني اول جزو بختياري‌هاي طرفدار آلمان محسوب مي  شد؛ تا جايي كه پس از تشكيل حكومت ملي در كرمانشاه وي به همراه تعدادي از خوانين و سواران بختياري براي همكاري با آن راهي كرمانشاه گرديد. پس از جنگ جهاني و در دورة ياغيگري رضاجوزداني و جعفرقلي خان چرمهيني، وي از جملة سران بختياري بود كه در دفع آن دو مشاركت فعال داشت. فتح علي خان داراي سه فرزند پسر به نامهاي تيمور، منوچهر و عبدالمجيد بود. گفتني است تيمور بختيار، همان كسي است كه در دورة پهلوي دوم، اولين رئيس ساواك بود كه به عراق متواري و در آنجا كشته شد. فرزند ديگر بي بي كوكب، منوچهر، وارد خدمت نظام شد تا مقام سرهنگي ارتقا يافت. عبدالمجيد نيز مدتي فرماندار كل بختياري و سپس فرماندار قزوين و كرمان شد و در دورة بيستم مجلس شوراي ملي، از حوزة انتخابية بختياري به نمايندگي انتخاب گرديد شايان ذكر است با توجه به تعدد زوجات در ميان خوانين بختياري، ما بدرستي نمي دانيم اين سه پسر از بطن بي‌بي كوكب هستند يا خير.

    بي بي كوكب نخستين زن ايراني است كه به نگارش سفرنامه در شرح سفر خود به فرنگستان اقدام كرد. در ايام جواني همراه با همسرش بدان ديار مسافرت نمود. علت مسافرت او- چنانكه در سفرنامه آمده است- يكي ديدار پدر و ديگر معالجة بيماري اش بود. اين سفرنامه- كه دستنويس آن نزد دكتر مظفر بختيار، نوه پسري او موجود است- نمودار وسعت اطلاع و دقت نظر و قدرت قريحه ادبي و نگارش و انشاي استوار و اديبانه اوست. در اين سفرنامه به گفته مظفر بختيار، آگاهي، تيزبيني و خود ناباختگي و بي اعتنايي نويسنده در برابر ظواهر مردم فريب فرنگ و كوشش در حفظ شعاير و آداب و سنن ايراني و مذهبي بسيار درخور توجه است .

    اما سفرنامة بي‌بي كوكب « علاوه بر دقت نظر و تيزبيني نويسنده با نثري پخته و استوار و انشايي اديبانه به نگارش در آمده است. اشاره به آيات و احاديث و امثال فارسي و عربي، تضمين ابيات مختلف از شعرايي، چون مولانا و حافظ، كاربرد تركيبات، اصطلاحات و كنايات ادبي و استفاده از انواع سجع و موازنه، نمودار وسعت اطلاع و ذوق و قريحه و نيز تتبع نويسنده در متون ادب فارسي است و خصوصاً تأثير پذيري نويسنده از كليله و دمنه و انوار سهيلي كه از كتابهاي متداول ادبي در آن زمان بوده، مشهود است» .

    ويلسن، رئيس شركت نفت ايران و انگليس، كه مدتي را در خاك بختياري به سر برده بود، پس از آنكه بي‌بي كوكب را در زمرة اشخاص دانا و بااطلاع به اوضاع زمان توصيف مي كند، درخصوص ديدگاه و نظر وي پيرامون حكومت قاجار مي گويد: « سركار بي‌بي معتقد بود مادام كه سلاطين قاجاريه در اين مملكت فرمانروايي        مي كنند، اهالي اين كشور آب از گلويشان پايين نخواهد رفت و اوضاع ناگوار كنوني اصلاح نخواهد شد » .

    بي بي كوكب كه فردي مذهبي بود، در سال 1327ش به مكه مشرف شد. وي معمولاً زمستان را در اصفهان و تهران و بقيه سال را در روستاي دزك و گلينك در چهارمحال بختياري به سر مي برد و پس از بزرگ شدن فرزندان و واگذاري دزك به پسران خود، بيشتر اوقات را در ملك شخصي‌اش، خشولنجان در نزديكي اصفهان اقامت داشت. بي بي كوكب در هنگام سكونتش در دزك پذيراي شخصيت‌هاي معروف ادبي و رجالي همچون، محمدمصدق و دهخدا بود .

    دست خطي از بي‌بي كوكب درخصوص پذيرايي از دكتر مصدق به چاپ رسيده است كه در آن بي‌بي كوكب به كدخداي دزك نوشته است: « از قراري كه جناب آقاي مصدق‌السلطنه اطلاع داده‌اند، در هفتة آتيه مختصراً از صفحات فارس مردانه به دهكرد و دزك عزيمت خواهند نمود. مقرر آن كه مطابق دستورات به شرح مفصل كه توسط آقاي دكتر اميني ابلاغ شد، با نظارت و هدايت مشاراليه معجلاً اقدام نموده، اتاقهاي سردر را براي پذيرايي و منزل مهيا ساخته، كالسكه خودم را مرتب نموده حاضر باشد. بالجمله نهايت سعي و مراقبت و انتظام و حسن سليقه به عمل آيد و هر نوع كم و كسر اسباب و اثاثيه از ظروف نقره و چيني آلات از لوازم انبار و صندوق خانه بي‌مضايقه تكميل و لايق و آبرومندانه برگزار كنند. زياده مطلبي نيست./ امضا/ كوكب بختيار » .

    ايجاد اولين كارگاه هاي قالي بافي و قلاب دوزي به منظور توليد انبوه و ايجاد اشتغال براي زنان دزك در ساعات فراغت، از اقدامات مهم بي‌بي كوكب است.

    بي‌بي كوكب در ارديبهشت 1339ش وفات يافت و در تكيه ميرفندرسكي تخت فولاد به خاك سپرده شد.

 


مشروح زندگی نامه

    بي بي كوكب فرزند نصیرخان درسال 1271ش متولد شد. از دوران طفوليت و كودكي وي اطلاعاتي در دست نيست. همين قدر مي دانيم كه تحصيلات خود را زير نظر معلم‌هاي سرخانه كه غالباً از بين مدرسان زبده اصفهان بر گزيده مي شدند، با توجه به مراقبت خاص پدر گذراند و بعد با مطالعه مستمر آثار ادبي و متون تاريخي و ديني و مراوده با علما و اهل ادب، آن را تكميل كرد.

    پدرش نصيرخان، فرزند امام قليخان حاجی ايلخاني بود كه در زمان استبداد صغير به خاطر كمك به عين الدوله از طرف محمد عليشاه به صارم الملك ملقب گرديد، اما پس از فتح تهران مورد عفو سردار اسعد واقع شده، براي جلوگيري ازفتنه سالارالدوله به غرب اعزام گرديد. همچنين در سال 1337ق، زماني كه حاكم اصفهان بود، موفق شد شورش راهزنان اصفهان: رضاجوزداني و جعفرقلي خان چرمهيني را سركوب كند . نصیرخان در دورة چهارم مجلس به عنوان نمايندة بختياري ها وارد مجلس گرديد. وي در سالهاي آخر عمر بيشتر در آلمان به سر مي برد و سرانجام در بهمن 1310ش در‌ هامبورگ در گذشت و در مقبرة خانوادگي در نجف اشرف به خاك سپرده شد. از فرزندان  نصيرخان سردار جنگ اطلاع چنداني در دست نداريم. ظاهراً علاوه بر بي‌بي كوكب، چهار پسر از او باقي مانده كه عبارتند از: غلامحسين خان اقبال السلطان، فريدون خان، جمشيدخان و شكرالدوله خان.علاوه بر اينها، مكبن روز از دختري به نام بي‌بي عظيمه، همسر ابوالقاسم بختيار نام مي برد .

    همسر بي بي كوكب، فتح علي‌خان سردار معظم بختياري، فرزند ايلخان لطف علي خان اميرمفخم بود. وي نيز از سران بختياري بود كه در دفع شورشها و حملات پس از فتح تهران نقش زيادي داشت. سردار معظم در دفع سالارالدوله، يكي از فرماندهان بختياري بود و در جنگ جهاني اول جزو بختياري‌هاي طرفدار آلمان محسوب مي  شد؛ تا جايي كه پس از تشكيل حكومت ملي در كرمانشاه وي به همراه تعدادي از خوانين و سواران بختياري براي همكاري با آن راهي كرمانشاه گرديد. پس از جنگ جهاني و در دورة ياغيگري رضاجوزداني و جعفرقلي خان چرمهيني، وي از جملة سران بختياري بود كه در دفع آن دو مشاركت فعال داشت. فتح علي خان داراي سه فرزند پسر به نامهاي تيمور، منوچهر و عبدالمجيد بود. گفتني است تيمور بختيار، همان كسي است كه در دورة پهلوي دوم، اولين رئيس ساواك بود كه به عراق متواري و در آنجا كشته شد. فرزند ديگر بي بي كوكب، منوچهر، وارد خدمت نظام شد تا مقام سرهنگي ارتقا يافت. عبدالمجيد نيز مدتي فرماندار كل بختياري و سپس فرماندار قزوين و كرمان شد و در دورة بيستم مجلس شوراي ملي، از حوزة انتخابية بختياري به نمايندگي انتخاب گرديد شايان ذكر است با توجه به تعدد زوجات در ميان خوانين بختياري، ما بدرستي نمي دانيم اين سه پسر از بطن بي‌بي كوكب هستند يا خير.

    بي بي كوكب نخستين زن ايراني است كه به نگارش سفرنامه در شرح سفر خود به فرنگستان اقدام كرد. در ايام جواني همراه با همسرش بدان ديار مسافرت نمود. علت مسافرت او- چنانكه در سفرنامه آمده است- يكي ديدار پدر و ديگر معالجة بيماري اش بود. اين سفرنامه- كه دستنويس آن نزد دكتر مظفر بختيار، نوه پسري او موجود است- نمودار وسعت اطلاع و دقت نظر و قدرت قريحه ادبي و نگارش و انشاي استوار و اديبانه اوست. در اين سفرنامه به گفته مظفر بختيار، آگاهي، تيزبيني و خود ناباختگي و بي اعتنايي نويسنده در برابر ظواهر مردم فريب فرنگ و كوشش در حفظ شعاير و آداب و سنن ايراني و مذهبي بسيار درخور توجه است .

    اما سفرنامة بی بی كوكب « علاوه بر دقت نظر و تيزبيني نويسنده با نثري پخته و استوار و انشايي اديبانه به نگارش در آمده است. اشاره به آيات و احاديث و امثال فارسی و عربی، تضمين ابيات مختلف از شعرايي، چون مولانا و حافظ، كاربرد تركيبات، اصطلاحات و كنايات ادبي و استفاده از انواع سجع و موازنه، نمودار وسعت اطلاع و ذوق و قريحه و نيز تتبع نويسنده در متون ادب فارسي است و خصوصاً تأثير پذيري نويسنده از كليله و دمنه و انوار سهيلي كه از كتابهای متداول ادبي در آن زمان بوده، مشهود است» .

    ويلسن، رئيس شركت نفت ايران و انگليس، كه مدتي را در خاك بختياري به سر برده بود، پس از آنكه بي‌بي كوكب را در زمرة اشخاص دانا و بااطلاع به اوضاع زمان توصيف مي كند، درخصوص ديدگاه و نظر وي پيرامون حكومت قاجار مي گويد: « سركار بي‌بي معتقد بود مادام كه سلاطين قاجاريه در اين مملكت فرمانروايي        مي كنند، اهالي اين كشور آب از گلويشان پايين نخواهد رفت و اوضاع ناگوار كنوني اصلاح نخواهد شد » .

    بي بي كوكب كه فردي مذهبي بود، در سال 1327ش به مكه مشرف شد. وي معمولاً زمستان را در اصفهان و تهران و بقيه سال را در روستاي دزك و گلينك در چهارمحال بختياري به سر مي برد و پس از بزرگ شدن فرزندان و واگذاري دزك به پسران خود، بيشتر اوقات را در ملك شخصي‌اش، خشولنجان در نزديكي اصفهان اقامت داشت. بي بي كوكب در هنگام سكونتش در دزك پذيراي شخصيت‌هاي معروف ادبي و رجالي همچون، محمدمصدق و دهخدا بود .

    دست خطي از بي‌بي كوكب درخصوص پذيرايي از دكتر مصدق به چاپ رسيده است كه در آن بي‌بي كوكب به كدخداي دزك نوشته است: « از قراري كه جناب آقاي مصدق‌السلطنه اطلاع داده‌اند، در هفتة آتيه مختصراً از صفحات فارس مردانه به دهكرد و دزك عزيمت خواهند نمود. مقرر آن كه مطابق دستورات به شرح مفصل كه توسط آقاي دكتر اميني ابلاغ شد، با نظارت و هدايت مشاراليه معجلاً اقدام نموده، اتاقهاي سردر را براي پذيرايي و منزل مهيا ساخته، كالسكه خودم را مرتب نموده حاضر باشد. بالجمله نهايت سعي و مراقبت و انتظام و حسن سليقه به عمل آيد و هر نوع كم و كسر اسباب و اثاثيه از ظروف نقره و چيني آلات از لوازم انبار و صندوق خانه بي‌مضايقه تكميل و لايق و آبرومندانه برگزار كنند. زياده مطلبي نيست./ امضا/ كوكب بختيار » .

    ايجاد اولين كارگاه هاي قالي بافي و قلاب دوزي به منظور توليد انبوه و ايجاد اشتغال براي زنان دزك در ساعات فراغت، از اقدامات مهم بي‌بي كوكب است.

    بي‌بي كوكب در ارديبهشت 1339ش وفات يافت و در تكيه ميرفندرسكی تخت فولاد به خاك سپرده شد.