ملارجب علی تبریزی

ملارجب علی تبریزی

شهرت :

ملارجب علی تبریزی
تاریخ وفات :
1/01/1080
مزار :
تکیه تخت فولاد
زمینه فعالیت :
عارف
عارف حکیم و ادیب شاعر، از مشاهیر فلاسفه اصفهان در قرن یازدهم هجری و از شاگردان میرزا ابوالقاسم فندرسکی بوده است. مدت ها سیاح بلاد جهان بوده، کسب علم حکمت را به حالت سیاحت آموخت. بعد از تحصیل اجتهاد در بغداد مدت ها به تزکیه نفس پرداخت و سپس در اصفهان رحل اقامت افکند و در مدرسه شیخ لطف الله به تدریس مشغول شد. از شاگردانش میرمحمداسماعیل خاتون آبادی، ملا محمد بن عبدالفتاح تنکابنی و میرزا محمدحسین حکیم قمی را می توان اشاره کرد. در اوایل سن گاهی رباعی می گفته و «واحد» تخلص می-نموده است، از آثارش «اشارات» و «شفا» بوده، در شعر «واحد» تخلص می نموده است. وی عمر خود را به تدریس، قناعت و زهد سپری کرده و در سال 1080ق وفات یافت. از اوست:
واحد که به کوی دوست منزل دارد
غم نیست اگر غم تو در دل دارد
پیوسته به تعمیر بدن مشغول است
بی چاره همیشه دست در گِل دارد

مشروح زندگی نامه
آن عارف و حکیم شیعی قرن یازدهم، اهل تبریز بوده، اما به دلیل اقامت طولانی در اصفهان، به اصفهانی نیز شهرت یافته است.
تبریزی، پس از کسب علوم رسمی در بغداد، به ریاضت و تزکیه نفس روی آورد. او سپس به اصفهان رفت و تا پایان عمر در آنجا سکونت داشت.
وی نزد همگان، بویژه شاه عباس دوم و پس از او شاه سلیمان صفوی، از منزلت ویژه ای برخوردار بود؛ به طوری که شاه عباس دوم خود به دیدار او می-رفت و از وی دربارة احکام حکمت عملی استفسار می کرد. شاه عباس دوم، به دلیل علاقه و ارادتی که به ملا رجب علی داشت، خانه ای در شمس آباد اصفهان ( محله ای در بیرون از دیوار شهر) برای وی خریداری کرد.
شاه سلیمان نیز به رغم بی میلی ملا رجب علی تبریزی به سر و کار داشتن با دربار، همواره مترصد فرصتی برای مصاحبت و دیدار با او بود.
درباره استادان ملا رجب علی گزارشی در دست نیست، جز اینکه در برخی منابع متأخر، او را شاگرد میر فندرسکی و تحت تأثیر آراء و تعالیم فلسفی او دانسته اند.
تبریزی با احاطه ای که بر آراء و افکار ابن سینا داشت، در مدرسه شیخ لطف الله به تدریس علوم عقلی می پرداخت و در این زمینه شهرت فراوان یافت؛ چنانکه قزوینی می نویسد: « شفا و اشارات مانند موم در دستان او بود». در محضر ملا رجب علی حکمای برجسته ای پرورش یافتند که از آن جمله اند: محمد حسین و قاضی سعید قمی، امیر قوام الدین محمد اصفهانی، ملا محمد شفیع اصفهانی، محمد رفیع پیر زاده، میر محمد یوسف طالقانی، محمد بن عبدالفتاح تنکابنی، معروف به فاضل سراب، ملا عباس مولوی، ملا فریدون شیرازی، ملا حسن لنبانی، ملا صادق اردستانی، میرزاعبدالله یزدی، سیدمحمدبن شاه حسن رضاتوفیقی، میر محمد اسماعیل خاتون آبادی و علی قلی بن قرچغای خان صاحب احیای حکمت.
وی نزد شاگردان خود بسیار مورد احترام و ارادت بود؛ چنانکه قاضی سعید قمی برخی از آثارش را به او هدیه کرده و در برخی آثار خود، آرای استاد دربارة اشتراک لفظی وجود، انکار صفات در حق تعالی و امثال آن را منعکس نموده است. محمد رفیع پیرزاده نیز که مدتها در خدمت استاد به سر برده، در دوران پیری ملا رجب علی که به سبب ضعف جسمانی قادر به تحریر و نگارش نبوده، زیر نظر استاد به تحریر و تألیف آرای وی پرداخته است.
علی قلی قرچغای خان نیز از وی به عنوان استاد خود با لقب « زبدﮤالعارفین » کرده است. وی بشدت تحت تأثیر اندیشه ملا رجب علی تبریزی بوده و بویژه در کتاب احیای حکمت، آراء و نظرات او را در دفاع از الاهیات تنزیهی بازگو کرده است.
ملا رجب علی همچنین به جهت برخورداری از ذوق و گرایشهای عرفانی، شعر نیز می سروده و در اشعارش «واحد» تخلص می کرده است، از این رو، نام او در زمرة شعرای دورة صفویه آمده است.
از ملا رجب علی تبریزی این آثار بر جای مانده است:
1- رساله اثبات واجب به فارسی. 2- الاصول الآصفیه یا اصل الاصیل. 3- کتاب فی الحکمة. 4- تفسیر آیة الکرسی . 5- المعارف الالهیه.
6- رساله در علیت و معلولیت؛ 7- حاشیه بر اسفارملاصدرا 8- دیوان اشعار
نصر آبادی با ذکر نام ملا رجب علی در زمره شعرای دوره صفوّیه، باتخلص « واحد » رباعیاتی از او آورده است:
ای آنکه بـرای توست رای همه کس/وی آن که تویی مرا به جای همه کس
در پـای تو اوفتاده ام دستـم گیر/کوتاه کـن از میانه پای همه کس
ملا رجب علی تبریزی از منکران سرسخت قول به وجود ذهنی است و در رسالة اصول آصفیه اشکالاتی بر آن وارد کرده است.
آرای رجب علی تبریزی دربارة وجود که با استشهاد از احادیث امامان معصوم - علیه السلام- توأم است، بی آنکه خود بداند، با طریقه حکمت اسماعیلی همنظر و از پیشروان حکمت شیخی است. از آنجا که مرز میان مشائیان و اشراقیان در فلسفة ایرانی دورة اسلامی به درستی روشن نیست، انتساب رجب علی تبریزی به فلسفة مشائی اندکی شتابزده می نماید؛ چنانکه استفاده او از کتاب اثولوجیا، وجود گرایشهای اشراقی و نو افلاطونی در آرای وی را نشان می دهد. با این همه داوری دربارة انتساب تفکر فلسفی تبریزی به مکتبهای شناخته شده فلسفی دشوار است. وی در فقه از قائلان به وجوب تخییری نماز جمعه بود.
وی تا پایان عمر در اصفهان سکونت داشت و در سال 1080ق درگذشت.صاحب تذکره نصرآبادی دربارة مدفن وی می نویسد: ملا فریدون در جوار قبر آخوند ملا رجب علی در مزار بابا رکن الدین مدفون است. در تاریخ آن واقعه، کمینه قطعه ای گفته، مشتمل بر چند تاریخ که این بیت به عنوان تعمیۀ تاریخ است. از آن قطعه است:
« شهر تقوی و علم و دانش »را/کرد ملا رجبعلی خالی
عدد ملّا رجب علی (416) که از عدد مصرع اول کم می شود، تاریخ به حصول پیوندد.