ابوالحسن شریف عاملی فتونی اصفهانی نجفی

ابوالحسن شریف عاملی فتونی اصفهانی نجفی

شهرت :

عاملی فتونی اصفهانی
تاریخ وفات :
1/01/1140
مزار :
تکیه تخت فولاد
زمینه فعالیت :
فرزند شیخ محمدطاهر، علامه فقیه، محدث مفسر، از بزرگان و نام آوران امامیه در سده های یازدهم و دوازدهم هجری است. از اساتید وی می توان از علامه ملا محمدباقر مجلسی، مولی محسن فیض کاشانی، آقا حسین خوانساری نام برد. از آثار ایشان می توان به کتاب های «الانساب»، «مرآة الانوار و مشکاة الاسرار» در تفسیر اشاره کرد. وی در سال 1129ق فوت شد. براساس مشاهده عالم خطیب و دانشمند، مرحوم سید محمدعلی مبارکه ای، مزارش در تکیه بابارکن الدین بوده، که از بین رفته است .
صفی قلی بیک: فرزند محمدعلی بیک ناظر، از سخنوران قرن یازدهم هجری است. پدرش از رجال معتبر و کارگزاران نامدار بوده است. صفی قلی بیک در زمان شاه عباس ثانی به وزارت دارالعباد یزد منصوب شد و در محرم 1085ق وفات یافت.

مشروح زندگی نامه
علامه فقیه محدث مفسر از بزرگان و نام آوران امامیه در سده های یازدهم و دوازدهم هجری.
خاندان و والدین؛ در میان نویسندگان در اسامی اجداد و نیاکان ملا ابوالحسن اندکی اختلاف دیده می شود. مشهور آن است که ملا ابوالحسن بن محمد طاهر بن عبدالحمید بن موسی بن علی بن محمد بن معقوق بن عبدالحمید فتونی عاملی بوده است. در بعضی از کتب تراجم احوال میان «علی» و «معقوق»، نام محمد را نیاورده اند. خاندان ملا ابوالحسن اهل علم و ادب و فضل و کمال و به بزرگی شان و جلالت قدر شهره بوده اند. در «امل الآمل» آمده است که آل فتونی خاندان عربی و علمی اند که نسب به صحابی رسول خدا و حواری امیر مؤمنان یعنی ابوذر غفاری می رسانند. از این رو گروهی از دانشمندان و نویسندگان، رجال این خاندان و از جمله ملا ابوالحسن را به الفتونی العاملی الجندبی الغفاری ملقب ساخته اند. خاندان فتونی عاملی از حیث نسب و حسب، شریف و اصیل بوده و با تألیفات و آثار علمی خود خدمات گرانقدر بسیاری به مذهب جعفری نموده و از مشایخ بزرگ اجازات حدیث و فقیهان نامدار شیعه به شمار می روند. شماری از ایشان به سبب ستم فرمانروایان جور مانند جزار به مرکز حکومت نوپای شیعی صفویه اصفهان رفتند و گروهی نیز به نجف اشرف عزیمت نمودند. بیت موسی بن علی نباطی عاملی- از نیاکان ملا ابوالحسن- خاندانی بزرگ از اهل فقه و حدیث و ادب شیعه و بیشتر رجالشان اهل اصفهان یا نجف بوده اند.
به نظر می رسد نخستین فرد از این خاندان که به اصفهان آمده، پدر او شیخ محمدطاهر پسر عبدالحمید فتونی عاملی باشد. آنچه از شیخ محمدطاهر می دانیم، بر پایة گزارش صاحب «لؤلؤةالبحرین»، در سفری که در سال 1115ق به همراه پسرش ابوالحسن و نواده اش ابوطالب و گروهی از دوستانش به نجف اشرف مشرف شده و در همان سال از دنیا رفته و در کاظمین دفن می شود. مادر ابوالحسن از خاندان اصیل و بزرگ شیعه یعنی سادات خاتون آبادی بوده است. شیخ محمدطاهر فتونی عاملی با طیبه خانم یا سیده خانم دختر عالم فقیه میر عبدالواسع حسینی خاتون آبادی(م:1098ق) بن میر محمد صالح بن میر محمداسماعیل معروف به شاه مراد، ازدواج کرد. پسر میرعبدالواسع یعنی فقیه محدث نامی علامه میر سید محمد صالح امام جمعه اصفهان شاگرد و داماد علامه محمدباقر مجلسی بوده و بدین ترتیب دایی ملا ابوالحسن عاملی نیز به شمار می رفته است.
تولد و تحصیلات؛ ابوالحسن در پایتخت حکومت شیعی اصفهان دیده به دنیا گشود و محل سکونت او در محلة درب امام اصفهان بوده است.
از القابی که برای او در کتب تراجم آورده اند، می توان به شماری از ویژگیهای او پی برد. از او به ابوالحسن شریف فتونی عاملی نباطی اصفهانی امامی نجفی یا غروی نام برده اند. علامه مجلسی در متن اجازه اش به ملا ابوالحسن او را به « العاملی أباً، الحسینی اُماً، الاصفهانی مولداً، الغروی موطناً» وصف کرده است. عاملی به سبب ریشه و نژاد اصلی او یعنی جبل عامل لبنان و فتونی و نباطی نیز منسوب به فتون و نباطیه دو قریه از قرای همان دیار است. ذکر لقب شریف برای او به سبب سیادت مادر وی است- که از سادات خاتون آبادی بوده - و نه آن گونه که صاحب «اعیان الشیعه» پنداشته و اسمش را شریف دانسته و شرح احوالش را ذیل عنوان شریف آورده است؛ و امامی نیز به سبب سکونت او در محلة درب امام اصفهان به او گفته شده است. همچنین از آن جا که مدت زیادی ساکن نجف اشرف و مجاور آن ارض اقدس بوده به لقب نجفی یا غروی نیز مشهور است. حتی وفات و مدفن او را نیز در بسیاری از منابع در نجف نوشته اند، که به این موضوع در پایان این مدخل باز خواهیم گشت. به نظر می رسد که نام اصلی او و نه کنیه اش ابوالحسن بوده باشد. سال دقیق تولد او نیز معلوم نیست؛ اما بعضی از نویسندگان از قرائنی مانند تاریخ های اجازات مشایخ او از سال های 1096 تا 1107ق حدس زده اند که حدود سال1070ق بدنیا آمده است. با این حال اگر میر سید شرف الدین علی شولستانی متوفی (1060ق) از مشایخ ابوالحسن عاملی باشد، چنانکه در منابع معتبر آمده، سال تولد او باید بطور قطع یکی دو دهه پیش از 1060ق باشد، مگرآنکه در تاریخ وفات شولستانی تردیدی باشد. همانگونه که به نوشته صاحب «ریحانة الادب» وفات او بعد از سال 1063 بوده است. ابوالحسن پس از تولد و سپری کردن دوران کودکی و رشد و تربیت در خاندان علم و سیادت و فضیلت از محضر علمای بزرگ جهان تشیع یعنی حوزة فقهی، فلسفی اصفهان بهره های بسیار برد و با نبوغ علمی و پشتکار خود به مراتب والایی در علوم و معارف اسلامی دست یافت.
اساتید و مشایخ؛ ابوالحسن شریف عاملی محضر بسیاری از چهره های برجسته و دانشمندان نامی حوزة اصفهان و شماری از بزرگان حوزه نجف را درک و به دریافت اجازه از آنها مفتخر. نام پانزده نفر از اساتید و مشایخ روایی او عبارتند از آیات عظام:
1.علامه ملا محمدباقر مجلسی نخستین شیخ اجازه و بزرگترین استاد ملا ابوالحسن است که دو اجازه به او داده است. 2.شیخ قاسم بن محمد کاظمی نجفی مشهور به الوندی که در تاریخ1099ق به ابوالحسن عاملی اجازه داده است 3.شیخ صفی الدین طریحی، شنبه نهم ربیع الاول سال 1100ق به ابوالحسن عاملی اجازه داده است 4. شیخ محمد حسین بن حسن بن ابراهیم بن علی بن عبدالعالی کرکی عاملی میسی که در صفر1100ق به ابوالحسن عاملی اجازه داده است5. شیخ عبدالواحد بن محمد بن احمد بورانی نجفی که در 15 شوال 1103ق به ابوالحسن عاملی اجازه داده است 6.شیخ احمد بن محمد بن یوسف بحرانی، اجازه در تاریخ شوال 1105ق7. سید محمد صالح بن سید عبدالواسع خاتون آبادی دایی، استاد و شیخ اجازه ملا ابوالحسن عاملی که در اوایل محرم سال1107 به او اجازه داده است. 8. حاج محمود بن علی میبدی مشهدی، اجازه مورخة محرم1107ق9. سید نعمت الله جزائری10.مولی محمد محسن فیض کاشانی11. آقا حسین خوانساری12. شیخ عبدالحمید بن محمد تونی.13. شیخ محمد بن حسن حر عاملی14. امیر شرف الدین علی بن حجة الله حسنی حسینی شولستانی نجفی15.میرزا محمد استرآبادی
جایگاه و مقام علمی ابوالحسن شریف عاملی در ایران و عراق؛ ملا ابوالحسن شریف عاملی اصفهانی از بزرگان فقها و محدثان و متکلمان امامیه و افضل اهل عصر خود در قرن دوازدهم هجری به شمار می رود. او در دو شهر بزرگ شیعة اصفهان و نجف از مدرسان نامدار حوزه های علمیه بود و در هر دوجا به تدریس و تعلیم فضلا و دانشمندان و نیز تألیف و تصنیف آثاری گرانقدر اشتغال داشت. عاملی اصفهانی از مشایخ بزرگ حدیث نیز بود و بسیاری از فقیهان و محدثان نامدار سلسله اجازاتشان به او منتهی می گردد. از عباراتی که دانشمندان معاصر او، اساتید و مشایخش و نیز شاگردان و راویان از او و سایر علما درباره او نوشته و گفته اند به خوبی می توان پی به مقام و منزلت والای علمی او برد.
شاگردان و راویان؛ بسیاری از بزرگان و اعلام امامیه در سده های یازدهم و دوازدهم هجری از محضر ملا ابوالحسن شریف عاملی بهره برده، یا از او اجازه نقل حدیث دریافت کرده اند. اشاره می نمائیم.
1. شیخ احمد بن اسماعیل جزایری نجفی2. ابی فتح سید نصرالله بن حسین حایری مدرس شهید3. شیخ عباس بن حسن بن عباس بلاغی 4. شیخ ناصر جارودی مجاز از عاملی 5.شیخ محمد بن سلیمان بن زویر خطی سلیمانی 6. شیخ ابی صالح محمد مهدی فتونی7.سید محمد حیدر بن علی بن حیدر موسوی عاملی مکی8. شیخ فتح الله بن علوان کعبی قپانی دورقی9. میر سید صدرالدین بن محمدباقر رضوی قمی معروف به سید صدرالدین همدانی 10.شیخ عبدالله بن شیخ کرم الله حویزی مجاز به تاریخ1097ق. 11. شیخ محمد بن بهاءالدین عاملی مجاز از ابوالحسن 12.سید محمد موسوی پدر سید شبر، 13. محمدصادق شیرازی قمی، شاگرد و مجاز از عاملی. 14. ملا محسن مشهدی(ح1153ق) مجاز از عاملی 15. میر سید محمدحسین خاتون آبادی شاگرد و مجاز از استاد و پسر دایی او. 16.میر محمدباقر رضوی پسر میرزا محمد تقی شریف رضوی قمی، مجاز از عاملی17. مولی محمدباقر بن محمد حسین تستری برادر مولی فرج الله، مجاز از عاملی18. محمدعلی بن بشارة الخاقانی آل موحی النجفی مجاز19. شیخ عبدالله بحرانی لاهیجی، مجاز از عاملی20. میرزا محمدابراهیم قاضی خوزانی21. میر سید عبدالله جزایری مجاز22. مولی ابوطالب فتونی عاملی فرزند ابوالحسن عاملی شاگرد و مجاز 23. شیخ درویش مجاور غروی مجاز 24. مولی عبدالمطلب بن عبدالله بن طاهر کلیددار حضرة الغروی.
آثار و تألیفات؛ ملا ابوالحسن شریف عاملی به سبب وسعت و دقت نظر و جامعیتش آثار ارزشمندی در دانش های گوناگون: فقه، اصول، حدیث، تفسیر و کلام از خود به جای گذاشت. در فهرست ذیل بیش از بیست اثر او که تا کنون شناسایی شده، معرفی می شود.
1.« الانساب»، 2. «اجوبة مسائل فقهیه» 3. اصول دین 4. «اصول عقاید»، ترجمه فارسی «الفوائد الغرویه» که توسط خود مؤلف با اضافه بعضی از مطالب با عناوین صورت گرفته است. 5. «تنزیه القمیین» در شرح احوال بسیاری از علمای قم 6. «حاشیه بر اصول کافی».7.« الحاشیه علی مجمع الرجال قهبائی»8. «حدایق الابواب»، 9. «حقیقة المذهب الامامیة». 10. رساله در اجازة ابوالحسن عاملی به شیخ عبدالله حویزی.11.رساله در طریق روایة العاملی عن معیر بن ابی الدنیا و طریق روایته للدعاء السیفی عن الحجه (عج). 12. «رسائل متفرقه» در اجازات عاملی به دانشمندان شیعه در قرن دوازدهم هجری. 13. «الرسالة الرضاعیه» یا «رسالة فی الرضاع». 14.«شرح الصحیفه السجادیه». 15. «شرح کفایه». 16.« شریعة الشیعة و دلایل الشریعة» یا « شرح مفاتیح الشرایع » ملا محسن فیض کاشانی. 17.«دلائل الاحکام»، 18.«رسالة وجیزة فی تحقیق فصول الاذان و الاقامه»، 19.«ضیاءالعالمین فی الامامه». در موضوع امامت و در سه مجلد ضخیم 20.«الفوائد الغرویه و الدرر النجفیه» در دو مقصد 21.«الفوائدالمکیه». 22. «الکشکول23. «مرآة الانوار و مشکاة-الاسرار فی تفسیر القرآن».24. «معراج الکمال» 25. «نصائح الملوک و آداب السلوک» یا «شرح عهدنامه امیرالمؤمنین» علیه السلام به مالک اشتر نخعی.
وفات و مدفن؛ سید محمد علی مبارکه ای که خودش سنگ قبر عاملی را در تخت فولاد اصفهان مشاهده کرده است، تاریخ فوت را بر روی سنگ 1129ق یادداشت کرده که به نظر می رسد در نوشتن عدد دو سهوی صورت گرفته و 1139 بوده باشد وگرنه قطعاً اشتباه است. تاریخ مشهور در اکثر منابع سال1138ق است و این آگاهی بر پایة خط بعضی از احفاد عاملی بر کتاب «فواید الغرویة» اوست که اینگونه نوشته اند: «فی النجف سنه1138». مبارکه ای در رساله «جُنگ» خود است که معتقد است عاملی در اصفهان از دنیا رفته و در تخت فولاد دفن شده است. به جز مبارکه ای، سایر نویسندگان و دانشمندان- از جمله برخی احفاد عاملی- محل فوت و مدفن او را شهر نجف اشرف نوشته اند. اما هیچ یک از آنان به محل دقیق دفن یا سنگ قبر او و خصوصیاتی از این قبیل، اشاره نکرده اند. با این حال مبارکه ای که گاهی از عاملی به مولی ابی الحسن و گاهی به مولی حسن تعبیر می-کند، درباره محل فوت و مدفن او زیر عنوان: قبر مولی حسن در تخت فولاد اصفهان مفقود شد، می نویسد: « و این قضیه از این قرار است در زمان فوت مولی حسن و چندی بعد از او چون فتنه بزرگ افغان در اصفهان رخ داد. از این جهت برای علمایی که در قرب آن حادثه از دنیا رفتند، بقعه ای ساخته نشد، چنانکه در زمان صفویه رسم بود و بعد از قضیة افغان هم باز رسم شد، و از این جهت قبوری بسیار از بزرگان علما و فحول آن عصر مثل فاضل هندی و مولی حسن، بقعه ای بر او نبوده. فقط به سنگ قبری که با القاب شایستة شأن آن عالم بوده، علامت قبر گذاشته می شد، روزی نویسنده در پشت تکیة بابارکن الدین می رفتم، در طرف غرب در فاصله چندین قدمی[...] کمی پشت آن بقعه واقع است، دیدم سنگ قبری به پشت افتاده که از شکل او معلوم بود باید سنگ لوح یکی از بزرگان باشد. چون بنده هم در این خصوصیات بسیار کنجکاو بودم، آن سنگ را بلند کرده دیدم این عبارت بر او نوشته شده که ملخص آن، این بود: قد ارتحل من دارالفناء الی دارالبقا افقه المحدثین و اکمل الربانیین جامع المعقول و المنقول عمادالدین و رکن الاسلام والمسلمین غواص بحرالمعانی العدل الشریف العلامه مولی حسن بن محمد طاهر صاحب التصانیف الکثیره و مصنف تفسیر الکبیر المسمی بمرآت الانوار[...] بعد از سفر[...] تصمیم گرفتم[...] قبر را تجدید نمایم. روزی در محل مزبور رفته، هرچه تفحص کرده سنگ قبر را نیافتم بعد از استسفار معلوم شد بلدیة اصفهان برای تعمیر پل خواجو سنگ قبرهای قدیمی را برده که پل را تعمیر کنند[...] سنگ تازه تراش محسوب دارند... ».