ملا علی اکبر اژه ای

ملا علی اکبر اژه ای

ملا علی اکبر اژه ای

شهرت:

ملا علی اکبر اژه ای
تاریخ وفات (قمری/شمسی):
21/10/1232
محل مزار:
ملا اسماعیل خواجویی
زمینه فعالیت:
عالم فاضل

عالم ربانی، فرزند ملا محمد باقر فرزند ملا شریفای اژیه ای (منسوب به اژیه واقع در رویدشت اصفهان)، فقیه، متکلم و فیلسوف قرن سیزدهم. او پس از دوره ای از آشوب و اغتشاش که درپی حمله افغانها و دوران فترت افشاریه و زندیه به ایران پدید آمده و حیات معنوی و سیاسی کشور را موقتاً دستخوش آشفتگی کرد در اصفهان می زیست، ولی حوزه علمیه اصفهان توانسته بود در کمتر از نیم قرن پس از غائله افغان مجدداً پویائی علمی خود را باز یابد و ستاره ای درخشان که براستی در تاریخ علمای شیعه می درخشد پدید آورد. مقارن همین سالها ملا هادی  سبزواری (1212- 1289ق) از مشهد، برای درک محضر علمای بزرگ حکمت در اصفهان همچون ملا اسماعیل واحد العین اصفهانی و ملاعلی نوری برای آموختن علوم عقلی و حکمت اشراق به این شهر وارد گردید و این نشان می دهد که در آن زمان اصفهان همچنان به عنوان دار العلم و مرکز عمده علوم گوناگون دینی و از جمله حکمت معروف بوده است.

خاندان و والدین

ملا علی اکبر اژه ای، فرزند مرحوم ملا محمدباقر اژه ای و نواده عالم عابد صالح، صاحب مقامات باهره،  فقیه و استاد صناعت علم رجال و حدیث، مرحوم محمدشریف الدین بن شمس الدین محمد، مشهور به ملا شریفای  اژیه ای اصفهانی است.آخوند مـلا شریفـای اژیـه ای، از اساتیـد علامـه مجلسـی و از شاگردان شیخ بهایی است.

آخوند ملاشریفا همچنین دختری به نام حمیده داشت ،که دانشمند و دارای شخصیتی بر جسته  بود. در ریاض العلماء او بدین گونه وصف شده است: «حمیده، فاضل عالم عارف و آموزگار زنان عصر خود بوده و بصیرتی تام در علم رجال وکلامی پاک داشت و حواشی محققانه بر کتب حدیث مانند استبصار و غیره دارد، که دلالت بر نهایت فهم و دقت و اطلاع وی دارد و به ویژه در علم رجال».

    صاحب ریاض می نویسد:

  «والد او از حواشی حمیده بسیار نقل می نمود و حواشی وی را تحسین می کرد، او نزد پدر خود شاگردی نمود و مورد توجه شایان وی قرار گرفت. او بعـد از فـوت پـدرش در سال 1087ق، وفـات  نمود».

حمیده نیز دختری داشت به نام فاطمه و او هم مانند مادر خویش عالم عابد و با ورع و آموزگار زنان عصر خود بود..."

در امل الآمل آمده است که: « شیخ شریف الدین محمد رویدشتی فاضل عظیم الشان جلیل القدر، از شاگردان شیخ بهایی بود » و از ایشان دارای اجازه روایت است. این اجازه را علامه مجلسی در «بحارالانوار» چنین نقل می فرماید:

«صورة اجازة الشیخ بهاءالدین العاملی للمولی شریف الدین محمد الرویدشتی المعروف بشریفا اژه ای قدس الله روحهما»:بسم الله الرحمن الرحیم، قرا علی الاخ الاعز زبدة الافاضل، وخلاصة الاماثل، الزکی الذکی الالمعی اللوذعی، حاوی مزایا الکمال، جامع محامد الخصال، البالغ درجة الاستدلال، شرفا للافادة والافاضة والتقوی والدین، شریفا محمدا - وفقه الله سبحانه للارتقاء الی ارفع الدرجات - نبذة من المطالب الدینیة، و قراءة تنبیء عن طبع نقاد وذهن وقاد... .

    سرانجام آخوند ملا شریفا قریب یک صد سال عمرنمود و درسال 1087ق وفات یافت.

همسر مرحوم ملا علی اکبر اژه ای نیز نواده دختری مرحوم فاضل هندی (اعلی الله مقامه الشریف)بوده است

اساتید و مشایخ

اگر عبارت صاحب روضات را مبنا قرار دهیم که می فرماید"تلمذ غالبا عند مشایخ سمیه المتعقب ذکره فی المعقول و المنقول علی کثیر من فقهائنا الفحول" باید گفت مرحوم ملا علی اکبر اژه ای نزد جمع کثیری از فقهای بزرگ و حکمای برجسته زمان خود که علامه ملا علی نوری نیز نزد آنها شاگردی کرده، تحصیل نموده ، با این همه تفصیل مراتب تحصیل نزد این مشایخ در مراحل مختلف در این کتب مذکور نیست و این را نیز می توان از جمله نتایج ناشی از اغتشاش حاصل از حمله افغان دانست. در اینجا بناچار به نقل مواردی که در بعض کتب تراجم مذکور است بسنده می کنیم:

1 - مرحوم آقا محمد بید آبادی، که از اجله حکمای متالهین و افاضل اهل سیر و سلوک و زهد و تقوا بوده و خود از شاگردان مرحوم ملا محمد اسماعیل خواجویی می باشد.

2 - مرحوم میرزا ابو القاسم مدرس، که یکی از چهره های درخشان و حکیمی بزرگوار و مدرسی شهره  بود. وی در حکمت الهی و علوم شرعیه از فقه و حدیث و تفسیر شهرتی به سزا داشت و در مدرسه چهارباغ تدریس می نمود .

به گفته معلم حبیب آبادی یکی از شاگردان یا کسانی که  از مرحوم اژه ای اجازه روایت داشت، عالم زاهد با ورع مرحوم حاج میرزا زین العابدین موسوی خوانساری است.  فرزند وی عالم فاضل محقق متقی مرحوم آقا میرزا محمد باقر چهارسوقی خوانساری در رساله ای که در احوال آباء و اجداد خود تألیف نموده به این مطلب اشاره فرموده است.

ویژگی های اخلاقی، شخصی

  آن مرحـوم به حـق یکـی از مفاخـر بـزرگ شیعـه و ستاره ای درخشان در تاریخ علمای شیعه بود. در اینجا نظر برخی از مشاهیر در باره او نقل می شود.

  مـرحـوم مـحقـق خـوانساری در روضـات دربـاره شخصیت مرحوم ملا علی اکبرچنین می نویسند:

   " عالم فرزانه و عارف پرهیزکار و عنصر لطیف، مولانا علی اکبر بن محمد باقرالأیجی اصفهانی، فقیهی  متکلم و واعظی  متبحر و ظریف و بی نیاز است به جهت کمال شهرتش از زحمت وصف و تعریف، او یکی از وعاظ و حفاظ جلیل القدر و عظیم الشان بود. دارای زبانی رسا و خوش بیان بود و یکی از عرفا و زهاد، و کم خوراک و راحت بود. زهد و عبادت وی بیش ازحدود زبانزد بود. او دارای ریاضات شاقه بود و قناعت را مراعات می نمود. در تمام مدت زندگی خود مداومت به نماز جماعت می کرد.

  مرحوم میرزا محمد علی کشمیری (م:1309ق) در کتاب نجوم السماء فی تراجم العلما می نویسد: « ملا علی اکبر اژئی در عهد سلطان فتحعلیشاه در بلده یزد منصب امامت جمعه و جماعت به او مفوض بود. وی فاضلی محدث و حکیمی با سلیقه بود. از تصانیف اوست «زبدة المعارف» در علم اصول، و آن کتابی است مبسوط که به دارالخلافة تهران طبع شده، و مرغوب اهل فضل و کمال است».

 فاضل گرانقدر سید مهدی رجایی پس از ذکر این مطلب می افزاید به جز منبع یاد شده، جایی دیده نشده که ذکر شود ملا علی اکبر در زمان فتحعلیشاه در شهر یزد منصب امامت جمعه و جماعت داشته باشد، و الله العالم.

    آخوند گزی می نویسد:آخوند ملا علی اکبر اژیه ای دارای علوم کلام و حکمت و اخلاق و فقه و در موعظه، بسیار شیرین زبان و خوش بیان و در مسجد علی امام جماعت بوده و فعلا هم اولاد او از جمله علما و ائمه جماعت اصفهان  و امامت مسجد علی با آنهاست. این بزرگوار از اهل زهد و تقوا و ریاضات شاقه و قناعت و تهجد و نماز شب و حالات خوش بوده، چنانچه از رساله نماز شب او می توان فهمید.

    در «مکــارم الآثــار» دربـاره شخصیـت والای او می نویسد: مرحوم ملا علی اکبر یکی از علمای بزرگوار و حکمای نام بردار  و اهل فکر و ذکر و ریاضت و تهجد و عبادت و منبر و موعظه بوده. چندان که کمتر نظیری برای وی توان یافت.

از جمله ویژگی های این عالم گرانقدر توجه و اهتمام به امور جامعه و اوضاع سیاسی کشور بوده است، چنانکه ملاحظه می کنیم پس از تجاوز روسیه به ایران در سال 1223ق در زمان فتحعلی شاه که به قصد تصاحب و استیلا بر سرزمینهای ایران انجام گرفت مرحوم آخوند ملا علی اکبر اژه ای اعلان جهاد می  دهد و همگام با دیگر فقهای بزرگ کشور در حکم جهاد که صادر فرمود بر ضرورت آگاهی و کاربرد فن آوری تسلیحات روز تأکید فرمود. در بخشی از این حکم آمده است: « تعلیم و تعلم انداختن توپ و تفنگ و استعمال آلات حرب و ادوات جنگ در این عصر با چنین ضرورت واجب است به وجوب کفایی و اگر کسی متوجه نشود (یعنی برعهده نگیرد ) و  کفایت به عمل نیاید بر همه واجب است» . در بخشی دیگر از این فتوا می خوانیم:

«در این هنگام که روسیه رو به بلاد اسلام آورده اند و قصد استیلای بلاد اسلام دارند، بر هر یک از مسلمانان که شنوند، واجب است که مقاومت و معاونت کنند، خواه آزاد باشند یا بنده، خواه مرد باشند یا زن، و اذن بندگان از موالی لازم نیست، لکن اگر بعضی قیام کنند و از عهده کفایت برآیند، تکلیف از دیگران ساقط است و اگر دانند که از ایشان کفایت نمی شود بر دیگران لازم می شود و این واجب، اعظم اوجب واجبات است و اذن خاص مجتهد ضرورت نیست، بسا باشد که باید کل بیضۀ اسلام از شرق و غرب و جنوب و شمال اقالیم امداد کنند، زیرا که حراست حوزه اسلام واجب است. و اگر ممکن نشود مگر به امداد کل، پس برکل واجب گردد. و در صورتی که موقوف به امداد کل باشد، پس باید همه خلق همه صرف مال و جان کنند تا دفع کفار شود. و اگر چاره منحصرشود وکار به الجاء رسد، باید هر کسی به نفیسه متوجه مقاتله شود، خواه بنده باشد یا آزاد، زن باشد یا مرد. و همچنین  اگر ازخزانه و خراج و مالیات، کار سازی نشود و امر به ضرورت رسد، و برای تدارک حرب و پیکار مالی ضرور در کار شود، باید هرکسی به قدر مقدور بذل مال خود کند، چنانکه بذل جان هم لازم است.

آثار و تألیفات

آثار و تألیفات مرحوم آخوند ملا علی اکبر اژه ای نمودار دیگری است از زندگی عملی او. اگر از حجم عظیم آثار فقهی او که دارای شکل متداول کتب فقهی است صرف نظر کنیم در سایر آثار او هدف تعلیم و هدایت بخوبی از آنها مشهود است. در این آثار جمع صورت و معنی و ذوق و نظر همراه با صدق رویت و نفاذ ذهن نمایان است. خطاب او با توده مردم است و از مخاطب می خواهد که گوش دل باز کند و بشنود و دیده خرد بگشاید و بدانچه اشاره می رود تیز در نگرد. هدف او مادام از وصف حال ارباب سعادت و شقاوت، دعوت و تحریض مردم به تخلق به اخلاق حسنه، و اختیار حیات طیبه است، و روش او در این دعوت «مبشراً و نذیرا» بودن است. اعتقاد و عمل خود نویسنده به آن چیزی که به دیگران توصیه می کند و از خلال گفته های او ظاهر است موجب تأثیر شگرفی است که صاحبان تراجم بدان اشاره نموده اند. این هدف و روش در سراسر آثار ایشان مشهود و در آنها جاری است. نه فقط در کتابی همچون رساله نماز شب که در تحریض بر نوافل است بلکه در کتاب زبدة المعارف که در اثبات اصول دین است و همچنین درسایر تألیفات ایشان بخوبی مشهود است.  و این روش در آنجا که مزید بیان مطلوب است، و مجال سخن تنگ، بلکه در جای جای این قبیل آثار و خصوصاً در زبدة المعارف، همراه است با ذکر تمثیل های زیبا و فراوان که معانی مورد نظر را از طریق صحنه هایی که قابل تجسم و موجب اشتیاق نفوس است به خواننده القا می کند. 

آثار او در مقابله و رد شبهات مخالفان اسلام و وسوسه گران، از رد پادری نصرانی تا رد بر برخی از رسایل شیخ احمد احسایی و رساله او در رد حاجی میرزا محمد اخباری، آثاری بسیار گرانقدری است که در همه آنها اصول کلام شیعی و تفقه اجتهادی دنبال می شود. در اینجا مجموعه ای از این آثار که یا به اصل آنها دسترسی بود و یا در کتب تراجم مذکورند نقل  می گردد:

1- زبدة المعارف، در تبیین مسائل اصول الدین که از اجل تألیفات وی می باشد. پس از این عناوین برخی از فصول این کتاب و  نمونه هایی از نحوه بیان مطلب در آن کتاب ذکر خواهد شد؛

2-رساله احکام مواریث، نسخه ای از این کتاب درکتابخانه آیت الله سید محمد علی روضاتی موجود است که نگارنده آن را دیده است. آن رساله مبسوطی است مشتمل بر خاتمه ای در موضوع فدک؛

 3- رسالة ترجمة الصلاة و اسرار الصلاة، مؤلف در پایان رساله نماز شب خواننده را به این رساله ارجاع   می دهد و می فرماید:« هرکه بر آن مطلع شود بهره وافری دریافته باشد»؛

4 – رسالة التسلیم، که موضوع آن این مسئله است که تسلیم در نماز نافله فقط یکی است و آن هم متعین در سلام آخر است و غیر از آن جایز نیست، بر این اساس که در نصوص طایفه این چنین وارد شده است؛

صاحب روضات می فرماید: «در این رساله او با ظاهر اجماع قوم مخالفت نموده است که تعدد سلام را در مطلق نماز گفته اند، که هم شامل فریضه و هم نافله می شود»، سید حجت الاسلام شفتی رساله ای مبسوط در رد آن نوشته که در شب بیست و پنجم محرم 1225ق به پایان  رسیده است و چون آن رد به مرحوم ملا علی اکبر اژه ای رسید، رساله دیگری در این موضوع تالیف کرد، سید شفتی نیز رساله دیگری در رد آن نوشت و بدان، این اختلاف بر طرف شد.» مقدمه این رساله که نسخه ای خطی از آن نزد این نگارنده موجود است در قسمتی دیگر نقل خواهد شد؛

5– «احکام الحدود» رساله ای مبسوط در خصوص احکام حدود شرعیه، که نسخه خط مولف نزد صاحب روضات موجود بوده است؛

6– رساله عملیه، در عبادات به نوشته علامه تهرانی در «الذریعه» نسخه خطی آن در کتابخانه سید محمد باقر حجت موجود است؛

7 - رساله در رد پادری نصرانی، که در پاسخ به شبهات مندرج در کتاب «آئینه حق نما» به در خواست فتحعلی شاه قاجار نگاشته شده است؛

8 - رساله در رد بعض از رسایل شیخ احمد احسایی، در فلسفه و کلام؛ 9- رساله در رد حاجی میرزا محمد اخباری میرزا محمد اخباری منکر اساس اجتهاد در احکام شرعیه بوده و تقلید از غیر معصوم را جایز نمی دانسته است. این رساله مشتمل بر بیش از ده هزار بیت شعر و دارای تحقیقات ارزشمندی است یک نسخه خطی از رساله مذکور در فهرست کتابهای خطی کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی شماره گذاری شده است؛

10- رساله در تفاصیل وقایع معراج، که در دوشنبه 27 جمادی الاولی سال 1227ق به اتمام رسیده است. این رساله در سنه1370ق به نام سیر آسمانی یا معراج پیغمبراکرم(ص) به اهتمام مرحوم حجةالاسلام حاج آقا جلال الدین اژه ای در چاپخانه محمدی، اصفهان به طبع رسیده است. پس از این بخشهای کوتاهی از این کتاب را به عنوان نمونه نثر مؤلف نقل خواهیم کرد؛

11- رساله در رؤوس مسائل عبادات؛ 12 - رساله درخصوص مسائل زکوات و اخماس؛

13- رساله درمسائل قضا و شهادات؛ 14- رساله در تفصیل خلقت و اعضای طبیعی انسان و اخلاق حسنه و رذیله که متفرع برخلقت طبیعی است؛

15- رساله نماز شب، که درباره چگونگی نماز شب و ثواب و وظایف و آداب آن می باشد، رساله ای است به زبان فارسی و بسیار ارزشمند. محقق خوانساری در روضات الجنات می فرماید: « کسی مانند این رساله ننوشته»، و از این رساله ظاهر می شود که نویسنده خود از اهل حال و نماز شب و دعا و مناجات بوده است. این رساله در سنه 1329ق همراه با مقدمه و نیز یکی از تألیفات مرحوم آیت الله آقا میرزا علی محمداژه ای، توسط ایشان، و سپس برای بار دوم در سنه 1370ق،  توسط فرزند ایشان مرحوم حاج آقا جلال الدین اژه ای، در اصفهان به چاپ رسیده است. نمونه ای از نثر فارسی این کتاب پس از این ذکر خواهد شد؛

16- رساله در مسئله تیمم، نسخه خطی این رساله نزد این نگارنده موجود است. در این رساله به آراء برخی از معاصران و از جمله مرحوم سید حجت الاسلام محمد باقر شفتی اشاره رفته است؛

17- تعلیقه بـر  آیات الاحکام  مقــدس اردبیـلی؛18- شرح مفاتیح الاحکام  فیض کاشانی؛19- شرح  قواعد الاحکام  علامه حلی؛

20- شرح بر مجلد اول اسفار  ملا صدرا؛21- شرح بر  کافی مرحوم کلینی؛22- اجوبه مسائل فقهیه؛

23- ارشاد الواعظین و انجاح الطالبین، رساله ای است مبسوط در «اجتهاد و بطلان رأی و قیاس»، که مولف در  زبدة المعارف  بدان اشاره نموده است؛

24- رساله در صید، این رساله در توضیح احکام مربوط به صید است، و به در خواست فتحعلی شاه قاجار نوشته است؛25 - شرح بر میراث  لمعه شهید؛

26- رساله در معارف الهیه، این رساله بر اساس نسخه خطی مؤلف و نیز نسخه ای به خط حفیدش ملا علی محمد شریف در سال 1298ق نگاشته شده و به وسیله حجت الاسلام و المسلمین شیخ مجید هادی زاده در جلد چهارم مجموعه نصوص و رسائل در 23 صفحه به چاپ رسیده است.

 آرا و دیدگاه علمی   

چنانکه ملاحظه می شود آثار مرحوم آخوند ملاعلی اکبراژه ای حاکی از علاقه و اطلاع او از زمینه های مختلف علمی زمان خویش است که به دو زبان عربی و فارسی نگاشته شده است. یکی از این زمینه ها تسلط و رسوخ ایشان در حکمت است که نه فقط در مباحث کلامی و در بحث با مخالفین و معاندین و دفاع از مبانی اسلام و تشیع مشاهده می شود، که حتی در اثنای یک بحث صرفاً فقهی نیز خود را نشان می دهد و نویسنده را به توضیحات فلسفی و مابعد الطبیعی سوق می دهد. نمونه زیر بحثی است مربوط به مسئله نیت، و نویسنده در پاسخ به یک اشکال در این زمینه با کمک گرفتن از اصلی حکمی- یعنی اصل تشخص- که بر اساس آن « ما به التشخص» در هر مورد وجود است و نه امور دیگر- آن اشکال را چنین پاسخ می دهد: والجواب عن الاشکال ان کل عمل غیر النیه یتمیز عن سایر الاعمال بالنیة، اما النیة فهی یتمیز بنفسها، لا عن الاخری، کما ان التشخص بشخص الماهیه، و التشخص لا یحتاج الی شخص آخر بل یتشخص بنفسها و لها نظائر کثیره و کذا فی ترک المحرمات و ترک المکروهات، فان ترک المحرمات واجب و ترک المکروهات مندوب و لا یجب فیه النیة.

وفات و مدفن

 به ظاهر در جایی تاریخ ولادت مرحوم ملا علی اکبر اژه ای ذکر نگردیده است، هرچند با مطالعه دقیق تر آثار خود آن مرحوم و یا دیگران شاید بتوان بدان راه یافت. اما تاریخ وفات وی بنا به گفتة همة ارباب تراجم 21شوال 1232ق است و مزار شریفش در تخت فولاد در تکیه خواجویی واقع است.


زندگی نامه مشروح

عالم ربانی، فرزند ملّا محمد باقر فرزند ملّا شریفای اژیه­ای (منسوب به اژیه واقع در رویدشت اصفهان)، فقیه، متکلّم و فیلسوف قرن سیزدهم. او پس از دوره­ای از آشوب و اغتشاش که درپی حمله افغانها و دوران فترت افشاریّه و زندیّه به ایران پدید آمده و حیات معنوی و سیاسی کشور را موقتاً دستخوش آشفتگی کرد در اصفهان می­زیست، ولی حوزه علمیّه اصفهان توانسته بود در کمتر از نیم قرن پس از غائله افغان مجدداً پویائی علمی خود را باز یابد و ستاره­ای درخشان که براستی در تاریخ علمای شیعه می­درخشد پدید آورد. مقارن همین سالها ملا هادی­ سبزواری (1212- 1289ق) از مشهد، برای درک محضر علمای بزرگ حکمت در اصفهان همچون ملّا اسماعیل واحد العین اصفهانی و ملاعلی نوری برای آموختن علوم عقلی و حکمت اشراق به این شهر وارد گردید و این نشان می­دهد که در آن زمان اصفهان همچنان به عنوان دار­العلم و مرکز عمده علوم گوناگون دینی و از جمله حکمت معروف بوده است.

خاندان و والدین

ملّا علی اکبر اژه­ای، فرزند مرحوم ملّا محمدباقر اژه­ای و نواده عالم عابد صالح، صاحب مقامات باهره،  فقیه و استاد صناعت علم رجال و حدیث، مرحوم محمدشریف الدین بن شمس­الدین محمد، مشهور به ملّا شریفای ­اژیه­ای اصفهانی است.آخوند مـلّا شریفـای اژیـه­ای، از اساتیـد علامـه مجلسـی و از شاگردان شیخ بهایی است.

آخوند ملّاشریفا همچنین دختری به نام حمیده داشت­،که دانشمند و دارای شخصیتی بر جسته  بود. در ریاض العلماء او بدین گونه وصف شده است: «حمیده، فاضل عالم عارف و آموزگار زنان عصر خود بوده و بصیرتی تام در علم رجال وکلامی پاک داشت و حواشی محققانه بر کتب حدیث مانند استبصار و غیره دارد، که دلالت بر نهایت فهم و دقت و اطلاع وی دارد و به ویژه در علم رجال».

    صاحب ریاض می­نویسد:

  «والد او از حواشی حمیده بسیار نقل می­نمود و حواشی وی را تحسین می کرد، او نزد پدر خود شاگردی نمود و مورد توجه شایان وی قرار گرفت. او بعـد از فـوت پـدرش در سال 1087ق، وفـات ­نمود».

حمیده نیز دختری داشت به نام فاطمه و او هم مانند مادر خویش عالم عابد و با ورع و آموزگار زنان عصر خود بود..."

در امل الآمل آمده است که: « شیخ شریف الدین محمد رویدشتی فاضل عظیم الشان جلیل القدر، از شاگردان شیخ بهایی بود » و از ایشان دارای اجازه روایت است. این اجازه را علّامه مجلسی در «بحارالانوار» چنین نقل می فرماید:

«صورة اجازة الشیخ بهاءالدین العاملی للمولی شریف الدین محمد الرویدشتی المعروف بشریفا اژه­ای قدس الله روحهما»:بسم الله الرحمن الرحیم، قرا علیّ الاخ الاعزّ زبدة الافاضل، وخلاصة الاماثل، الزکی الذکی الالمعیّ اللوذعی، حاوی مزایا الکمال، جامع محامد الخصال، البالغ درجة الاستدلال، شرفا للافادة والافاضة والتقوی والدین، شریفا محمّدا - وفقه الله سبحانه للارتقاء الی ارفع الدرجات - نبذة من المطالب الدینیة، و قراءة تنبیء عن طبع نقاد وذهن وقاد... .

    سرانجام آخوند ملّا شریفا قریب یک صد سال عمرنمود و درسال 1087ق وفات یافت.

همسر مرحوم ملّا علی اکبر اژه­ای نیز نواده دختری مرحوم فاضل هندی (اعلی الله مقامه الشریف)بوده است

اساتید و مشایخ

اگر عبارت صاحب روضات را مبنا قرار دهیم که می­فرماید"تلمذ غالبا عند مشایخ سمیه المتعقب ذکره فی المعقول و المنقول علی کثیر من فقهائنا الفحول" باید گفت مرحوم ملّا علی اکبر اژه­ای نزد جمع کثیری از فقهای بزرگ و حکمای برجسته زمان خود که علّامه ملّا علی نوری نیز نزد آنها شاگردی کرده، تحصیل نموده­، با این همه تفصیل مراتب تحصیل نزد این مشایخ در مراحل مختلف در این کتب مذکور نیست و این را نیز می­توان از جمله نتایج ناشی از اغتشاش حاصل از حمله افغان دانست. در اینجا بناچار به نقل مواردی که در بعض کتب تراجم مذکور است بسنده می کنیم:

1 - مرحوم آقا محمّد بید آبادی، که از اجلّه حکمای متالهین و افاضل اهل سیر و سلوک و زهد و تقوا بوده و خود از شاگردان مرحوم ملّا محمّد اسماعیل خواجویی می باشد.

2 - مرحوم میرزا ابو­القاسم مدرس، که یکی از­چهره­های درخشان و حکیمی بزرگوار و مدرسی شهره  بود. وی در حکمت الهی و علوم شرعیه از فقه و حدیث و تفسیر شهرتی به سزا داشت و در مدرسه چهارباغ تدریس می نمود .

به گفته معلم حبیب آبادی یکی از شاگردان یا کسانی که  از مرحوم اژه­ای اجازه روایت داشت، عالم زاهد با ورع مرحوم حاج میرزا زین­العابدین موسوی خوانساری است.  فرزند وی عالم فاضل محقق متقی مرحوم آقا میرزا محمد باقر چهارسوقی خوانساری در رساله­ای که در احوال آباء و اجداد خود تألیف نموده به این مطلب اشاره فرموده است.

ویژگی­های اخلاقی، شخصی

  آن مرحـوم به حـق یکـی از مفاخـر بـزرگ شیعـه و ستاره­ای درخشان در تاریخ علمای شیعه بود. در اینجا نظر برخی از مشاهیر در باره او نقل می شود.

  مـرحـوم مـحقـق خـوانساری در روضـات دربـاره شخصیّت مرحوم ملّا علی اکبرچنین می­نویسند:

   " عالم فرزانه و عارف پرهیزکار و عنصر لطیف، مولانا علی اکبر بن محمّد باقرالأیجی اصفهانی، فقیهی  متکلّم و واعظی  متبحر و ظریف و بی­نیاز است به جهت کمال شهرتش از زحمت وصف و تعریف، او یکی از وعاظ و حفّاظ جلیل القدر و عظیم الشان بود. دارای زبانی رسا و خوش بیان بود و یکی از عرفا و زهاد، و کم خوراک و راحت بود. زهد و عبادت وی بیش ازحدود زبانزد بود. او دارای ریاضات شاقه بود و قناعت را مراعات می نمود. در تمام مدّت زندگی خود مداومت به نماز جماعت می­کرد.

  مرحوم میرزا محمد علی کشمیری (م:1309ق) در کتاب نجوم السماء فی تراجم العلما می­نویسد: « ملا علی اکبر اژئی در عهد سلطان فتحعلیشاه در بلده یزد منصب امامت جمعه و جماعت به او مفوض بود. وی فاضلی محدّث و حکیمی با سلیقه بود. از تصانیف اوست «زبدة المعارف» در علم اصول، و آن کتابی است مبسوط که به دارالخلافة تهران طبع شده، و مرغوب اهل فضل و کمال است».

 فاضل گرانقدر سیّد مهدی رجایی پس از ذکر این مطلب می­افزاید به جز منبع یاد شده، جایی دیده نشده که ذکر شود ملّا علی اکبر در زمان فتحعلیشاه در شهر یزد منصب امامت جمعه و جماعت داشته باشد، و الله العالم.

    آخوند گزی می­نویسد:آخوند ملّا علی اکبر اژیه­ای دارای علوم کلام و حکمت و اخلاق و فقه و در موعظه، بسیار شیرین زبان و خوش بیان و در مسجد علی امام جماعت بوده و فعلا هم اولاد او از جمله علما و ائمه جماعت اصفهان ­و امامت مسجد­علی با آنهاست. این بزرگوار از اهل زهد و تقوا و ریاضات شاقّه و قناعت و تهجد و نماز شب و حالات خوش بوده، چنانچه از رساله نماز شب او می­توان فهمید.

    در «مکــارم الآثــار» دربـاره شخصیـت والای او می­نویسد: مرحوم ملا علی اکبر یکی از علمای بزرگوار و حکمای نام بردار  و اهل فکر و ذکر و ریاضت و تهجد و عبادت و منبر و موعظه بوده. چندان که کمتر نظیری برای وی توان یافت.

از جمله ویژگی­های این عالم گرانقدر توجه و اهتمام به امور جامعه و اوضاع سیاسی کشور بوده است، چنانکه ملاحظه می­کنیم پس از تجاوز روسیه به ایران در سال 1223ق در زمان فتحعلی­شاه که به قصد تصاحب و استیلا بر سرزمینهای ایران انجام گرفت مرحوم آخوند ملا علی اکبر اژه­ای اعلان جهاد می­­دهد و همگام با دیگر فقهای بزرگ کشور در حکم جهاد که صادر فرمود بر ضرورت آگاهی و کاربرد فن­آوری تسلیحات روز تأکید فرمود. در بخشی از این حکم آمده است: « تعلیم و تعلم انداختن توپ و تفنگ و استعمال آلات حرب و ادوات جنگ در این عصر با چنین ضرورت واجب است به وجوب کفایی و اگر کسی متوجه نشود (یعنی برعهده نگیرد­) و ­کفایت به عمل نیاید بر همه واجب است»­. در بخشی دیگر از این فتوا می­خوانیم:

«در این هنگام که روسیه رو به بلاد اسلام آورده اند و قصد استیلای بلاد اسلام دارند، بر هر یک از مسلمانان که شنوند، واجب است که مقاومت و معاونت کنند، خواه آزاد باشند یا بنده، خواه مرد باشند یا زن، و اذن بندگان از موالی لازم نیست، لکن اگر بعضی قیام کنند و از عهده کفایت برآیند، تکلیف از دیگران ساقط است و اگر دانند که از ایشان کفایت نمی­شود بر دیگران لازم می­شود و این واجب، اعظم اوجب واجبات است و اذن خاص مجتهد ضرورت نیست، بسا باشد که باید کّل بیضۀ اسلام از شرق و غرب و جنوب و شمال اقالیم امداد کنند، زیرا که حراست حوزه اسلام واجب است. و اگر ممکن نشود مگر به امداد کلّ، پس برکل واجب گردد. و در صورتی که موقوف به امداد کل باشد، پس باید همه خلق همه صرف مال و جان کنند تا دفع کفار شود. و اگر چاره منحصرشود وکار به الجاء رسد، باید هر کسی به نفیسه متوجه مقاتله شود، خواه بنده باشد یا آزاد، زن باشد یا مرد. و همچنین­ اگر ازخزانه و خراج و مالیات، کار سازی نشود و امر به ضرورت رسد، و برای تدارک حرب و پیکار مالی ضرور در کار شود، باید هرکسی به قدر مقدور بذل مال خود کند، چنانکه بذل جان هم لازم است.

آثار و تألیفات

آثار و تألیفات مرحوم آخوند ملّا علی اکبر اژه­ای نمودار دیگری است از زندگی عملی او. اگر از حجم عظیم آثار فقهی او که دارای شکل متداول کتب فقهی است صرف نظر کنیم در سایر آثار او هدف تعلیم و هدایت بخوبی از آنها مشهود است. در این آثار جمع صورت و معنی و ذوق و نظر همراه با صدق رویّت و نفاذ ذهن نمایان است. خطاب او با توده مردم است و از مخاطب می خواهد که گوش دل باز کند و بشنود و دیده خرد بگشاید و بدانچه اشاره می­رود تیز در نگرد. هدف او مادام از وصف حال ارباب سعادت و شقاوت، دعوت و تحریض مردم به تخلّق به اخلاق حسنه، و اختیار حیات طیبه است، و روش او در این دعوت «مبشراً و نذیرا» بودن است. اعتقاد و عمل خود نویسنده به آن چیزی که به دیگران توصیه می­کند و از خلال گفته­های او ظاهر است موجب تأثیر شگرفی است که صاحبان تراجم بدان اشاره نموده­اند. این هدف و روش در سراسر آثار ایشان مشهود و در آنها جاری است. نه فقط در کتابی همچون رساله نماز شب که در تحریض بر نوافل است بلکه در کتاب زبدة المعارف که در اثبات اصول دین است و همچنین درسایر تألیفات ایشان بخوبی مشهود است.  و این روش در آنجا که مزید بیان مطلوب است، و مجال سخن تنگ، بلکه در جای جای این قبیل آثار و خصوصاً در زبدة المعارف، همراه است با ذکر تمثیل­های زیبا و فراوان که معانی مورد نظر را از طریق صحنه­هایی که قابل تجسم و موجب اشتیاق نفوس است به خواننده القا می­کند. 

آثار او در مقابله و ردّ شبهات مخالفان اسلام و وسوسه گران، از ردّ پادری نصرانی تا ردّ بر برخی از رسایل شیخ احمد احسایی و رساله او در ردّ حاجی میرزا محمد اخباری، آثاری بسیار گرانقدری است که در همه آنها اصول کلام شیعی و تفقه اجتهادی دنبال می­شود. در اینجا مجموعه­ای از این آثار که یا به اصل آنها دسترسی بود و یا در کتب تراجم مذکورند نقل  می­گردد:

1- زبدة المعارف، در تبیین مسائل اصول الدین که از اجل تألیفات وی می باشد. پس از این عناوین برخی از فصول این کتاب و  نمونه­هایی از نحوه بیان مطلب در آن کتاب ذکر خواهد شد؛

2-رساله احکام مواریث، نسخه­ای از این کتاب درکتابخانه آیت­الله سید محمد علی روضاتی موجود است که نگارنده آن را دیده است. آن رساله مبسوطی است مشتمل بر خاتمه­ای در موضوع فدک؛

 3- رسالة ترجمة الصلاة و اسرار الصلاة، مؤلف در پایان رساله نماز شب خواننده را به این رساله ارجاع   می­دهد و می­فرماید:« هرکه بر آن مطلع شود بهره وافری دریافته باشد»؛

4 – رسالة التسلیم، که موضوع آن این مسئله است که تسلیم در نماز نافله فقط یکی است و آن هم متعین در سلام آخر است و غیر از آن جایز نیست، بر این اساس که در نصوص طایفه این چنین وارد شده است؛

صاحب روضات می­فرماید: «در این رساله او با ظاهر اجماع قوم مخالفت نموده است که تعدد سلام را در مطلق نماز گفته­اند، که هم شامل فریضه و هم نافله می­شود»، سید حجت الاسلام شفتی رساله­ای مبسوط در رد آن نوشته که در شب بیست و پنجم محرم 1225ق به پایان  رسیده است و چون آن رد به مرحوم ملّا علی اکبر اژه­ای رسید، رساله دیگری در این موضوع تالیف کرد، سید شفتی نیز رساله دیگری در رد آن نوشت و بدان، این اختلاف بر طرف شد.» مقدمه این رساله که نسخه­ای خطی از آن نزد این نگارنده موجود است در قسمتی دیگر نقل خواهد شد؛

5– «احکام الحدود» رساله ای مبسوط در خصوص احکام حدود شرعیه، که نسخه خط مولف نزد صاحب روضات موجود بوده است؛

6– رساله عملیه، در عبادات به نوشته علامه تهرانی در «الذریعه» نسخه خطی آن در کتابخانه سید محمد باقر حجت موجود است؛

7 - رساله در ردّ پادری نصرانی، که در پاسخ به شبهات مندرج در کتاب «آئینه حق نما» به در خواست فتحعلی شاه قاجار نگاشته شده است؛

8 - رساله در ردّ بعض از رسایل شیخ احمد احسایی، در فلسفه و کلام؛ 9- رساله در رد حاجی میرزا محمد اخباری میرزا محمد اخباری منکر اساس اجتهاد در احکام شرعیه بوده و تقلید از غیر معصوم را جایز نمی­دانسته است. این رساله مشتمل بر بیش از ده هزار بیت شعر و دارای تحقیقات ارزشمندی است یک نسخه خطی از رساله مذکور در فهرست کتابهای خطی کتابخانه آیت­الله مرعشی نجفی شماره گذاری شده است؛

10- رساله در تفاصیل وقایع معراج، که در دوشنبه 27 جمادی الاولی سال 1227ق به اتمام رسیده است. این رساله در سنه1370ق به نام سیر آسمانی یا معراج پیغمبراکرم(ص) به اهتمام مرحوم حجةالاسلام حاج آقا جلال الدین اژه­ای در چاپخانه محمدی، اصفهان به طبع رسیده است. پس از این بخشهای کوتاهی از این کتاب را به عنوان نمونه نثر مؤلف نقل خواهیم کرد؛

11- رساله در رؤوس مسائل عبادات؛ 12 - رساله درخصوص مسائل زکوات و اخماس؛

13- رساله درمسائل قضا و شهادات؛ 14- رساله در تفصیل خلقت و اعضای طبیعی انسان و اخلاق حسنه و رذیله که متفرع برخلقت طبیعی است؛

15- رساله نماز شب، که درباره چگونگی نماز شب و ثواب و وظایف و آداب آن می باشد، رساله­ای است به زبان فارسی و بسیار ارزشمند. محقق خوانساری در روضات الجنات می­فرماید: « کسی مانند این رساله ننوشته»، و از این رساله ظاهر می شود که نویسنده خود از اهل حال و نماز شب و دعا و مناجات بوده است. این رساله در سنه 1329ق همراه با مقدمه و نیز یکی از تألیفات مرحوم آیت­الله آقا میرزا علی­محمداژه­ای، توسط ایشان، و سپس برای بار دوم در سنه 1370ق،­ توسط فرزند ایشان مرحوم حاج­آقا جلال­الدین اژه­ای، در اصفهان به چاپ رسیده است. نمونه­ای از نثر فارسی این کتاب پس از این ذکر خواهد شد؛

16- رساله در مسئله تیمم، نسخه خطی این رساله نزد این نگارنده موجود است. در این رساله به آراء برخی از معاصران و از جمله مرحوم سیّد حجت­الاسلام محمد باقر شفتی اشاره رفته است؛

17- تعلیقه بـر  آیات الاحکام  مقــدس اردبیـلی؛18- شرح مفاتیح الاحکام  فیض کاشانی؛19- شرح  قواعد الاحکام  علامه حلی؛

20- شرح بر مجلد اول اسفار  ملا صدرا؛21- شرح بر  کافی مرحوم کلینی؛22- اجوبه مسائل فقهیه؛

23- ارشاد الواعظین و انجاح الطالبین، رساله ای است مبسوط در «اجتهاد و بطلان رأی و قیاس»، که مولف در  زبدة المعارف  بدان اشاره نموده است؛

24- رساله در صید، این رساله در توضیح احکام مربوط به صید است، و به در خواست فتحعلی شاه قاجار نوشته است؛25 - شرح بر میراث  لمعه شهید؛

26- رساله در معارف الهیه، این رساله بر اساس نسخه خطی مؤلّف و نیز نسخه­ای به خط حفیدش ملا علی محمد شریف در سال 1298ق نگاشته شده و به وسیله حجت­الاسلام و المسلمین شیخ مجید هادی زاده در جلد چهارم مجموعه نصوص و رسائل در 23 صفحه به چاپ رسیده است.

 آرا و دیدگاه علمی   

چنانکه ملاحظه می شود آثار مرحوم آخوند ملاعلی اکبراژه­ای حاکی از علاقه و اطلاع او از زمینه­های مختلف علمی زمان خویش است که به دو زبان عربی و فارسی نگاشته شده است. یکی از این زمینه­ها تسلط و رسوخ ایشان در حکمت است که نه فقط در مباحث کلامی و در بحث با مخالفین و معاندین و دفاع از مبانی اسلام و تشیع مشاهده می شود، که حتی در اثنای یک بحث صرفاً فقهی نیز خود را نشان می­دهد و نویسنده را به توضیحات فلسفی و مابعد الطبیعی سوق می­دهد. نمونه زیر بحثی است مربوط به مسئله نیّت، و نویسنده در پاسخ به یک اشکال در این زمینه با کمک گرفتن از اصلی حکمی- یعنی اصل تشخص- که بر اساس آن « ما به التشخص» در هر مورد وجود است و نه امور دیگر- آن اشکال را چنین پاسخ می دهد: والجواب عن الاشکال انّ کل عمل غیر النّیه یتمیز عن سایر الاعمال بالنیة، اما النیة فهی یتمیز بنفسها، لا عن الاخری، کما ان التشخص بشخص الماهیه، و التشخص لا یحتاج الی شخص آخر بل یتشخص بنفسها و لها نظائر کثیره و کذا فی ترک المحرمات و ترک المکروهات، فان ترک المحرمات واجب و ترک المکروهات مندوب و لا یجب فیه النیة.

وفات و مدفن

 به ظاهر در جایی تاریخ ولادت مرحوم ملّا علی اکبر اژه­ای ذکر نگردیده است، هرچند با مطالعه دقیق­تر آثار خود آن مرحوم و یا دیگران شاید بتوان بدان راه یافت. اما تاریخ وفات وی بنا به گفتة همة ارباب تراجم 21شوال 1232ق است و مزار شریفش در تخت فولاد در تکیه خواجویی واقع است.