میرزا زین العابدین اشرف الکتاب

میرزا زین العابدین اشرف الکتاب

میرزا زین العابدین اشرف الکتاب

شهرت:

اشرف الکتاب
تاریخ وفات (قمری/شمسی):
9/08/1295
محل مزار:
خوانساری
زمینه فعالیت:
خوشنویس

خطاط و خوشنویس، فرزند محمد تقی است. استاد مهدی بیانی با توجه به فهرست خطوطی که از اشرف الکتاب دیده و در کتابش آورده، از دو نسخه نام می برد که خود وی با رقم «زین العابدین بن محمد تقی اصفهانی» نوشته است. بنابراین، با توجه به این سند، نام پدر وی را محمد تقی می نویسد،  اما استاد همایی با ذکر داستانی که برای پدر اشرف الکتاب در دوره وزارت حاج میرزا آقاسی (وزیر محمد شاه قاجار) اتفاق افتاده، نام پدر وی را آقا قاسم اصفهانی آورده است که قابل اعتماد نیست.

    زین العابدین اصفهانی از استادان مسلم خط نسخ در دوره فتحعلی شاه، محمد شاه و ناصرالدین شاه بوده است و از دهه پنجم حیات، لقب «سلطانی» یافت و از کتاب دربار ناصر الدین شاه محسوب می شد و از طرف ناصرالدین شاه در دهه هشتم زندگی به «اشرف الکتاب» ملقب شد. در این باره کتاب المآثر والآثار از منابع مهم عصر ناصری نوشته است: «آقا زین العابدین، خطاط اصفهانی از مفاخر عظیمه این دولت است که در نسخ کرامت اظهار می فرمود».

    اشرف الکتاب در سال 1187ق به دنیا آمد. به این ترتیب، وی عمری بالغ بر 108 سال داشته و ملک الشعرای عنقا، فرزند همای  شیرازی- که از دوستان و معاشران اشرف الکتاب بوده -در قطعه ای در وصف اشرف الکتاب چنین می سراید:

صد و ده سال رفته از عمرم/خط نویسم چو آفتاب منیر

    همچنین مرحوم میرزاعلیرضا پرتو در وصف ایشان چنین می سراید:

اشرف الکتابم و خط مرا/می دهد یاقوت خط بندگی

می نویسم از پس صد سال باز/با کمال خوبی و ارزندگی

و جناب آقاسید محمد بقا فرموده:

اشرف آن مقتدای اهل قلم/که عطارد بسر نهد رقمش

هست زیبنده گر کند خورشید/سرمه دیده دودة قلمش

هم بود مایه فرح، سخنش/هم بود مایه طرب، قدمش

 هنر خوشنویسی اشرف الکتاب همواره مورد ستایش و توجه شعرا و هنرمندان روزگارش بود؛ چنانکه سرگشته سروده است:

به پیش خط خوش نغز اشرف الکتاب/ز خط سبز نکویان همه دهان بستند

حتی نوشته اند که پس از صد سال عمر گویی دوره جوانی را از سر گرفته و بعضی موهای سپیدش مجدداً سیاه شده بود. جابری انصاری نیز می نویسد: «آقا زین العابدین اشرف الکتاب به صد و پنج سالگی که تا سال مردن بی عینک قرآن می نوشت». 

یکی از شعرای اصفهان قصیده ای در وصف اوسرود که مطلعش چنین است:

بعد یکصد سال از فضل خدای بی نیاز/اشرف الکتاب در پیری جوان گردید باز

 به گفته منابع، با این که یکصد سال از عمر او گذشته بود، به هیچ وجه سستی و لرزش در دستش پیدا نشده و به قرصی و محکمی جوانی خط می نوشت. به عقیده آقا میرزا محمدحسین ادیب اصفهانی (خط شناس معروف) در پیری بهتر از جوانی می نوشته است.

زین العابدین اصفهانی «سلطان الخطاطین » است و لقب اشرف الکتاب را نیز از ناصرالدین شاه می گیرد، ولی در میان خطاطان به سلطان الخطاطین معروف است. این استاد در تمام هنرهای کتابتی استاد بود. ما این مطلب را کمتر در کتابها شاهد هستیم. وی به عنوان وراق به تمام معنا بوده و کاغذ شناس قرن سیزدهم قمری است. وراق به کسی گفته می شد که وظیفه اش آماده سازی کاغذ برای استنساخ، آهار دادن آنها، برش دادن و همچنین کار مقابله به مثل نسخه ها را بر عهده داشته که آقا زین العابدین از این هنر بهره مند بود. همچنین وی کتاب آرای به تمام معنا بوده است و نوزده جلد قرآن از او به یادگار مانده است.

همچنین وی یک مذهب بود و در کنار اساتیدی همچون علی محمد مذهب، عبدالوهاب مذهب باشی، فتح الله شیرازی و غیره کار تذهیب قرآنی را انجام می داد. نمونه ای از کار استاد در کتابخانه کاخ گلستان، خود، آیینه تمام نمایی از توانمندیهای فنی استاد است. او یک صفحه آرایی به تمام معنا بوده، در صحافی افرادی مثل محمدعلی صحاف باشی را یاری می رسانده است.

از دیگر کارهای استاد، در صفحه آرایی روی قرآن این بود که صفحات آغازین قرآنی را که محدود به شش صفحه بود، وسعت داد یعنی یک صفحه، صفحة پیشواز، بعد صفحه دعا، دو صفحه فهرست سوره، و صفحه پنج و شش هم صفحه اول و دوم قرآن بود که این روش از ابتکارات استاد بود.

اشرف الکتاب معاصر با آقا غلامعلی خوشنویس اصفهانی بود که هر دو در خط نسخ از نوابغ روزگار بودند. هر دو دارای ویژگیهای مخصوص به خودشان بودند. آقا غلامعلی از اشرف الکتاب تندتر می نوشت و لذا خوشنویسی و سرعت قلم را با هم دارا بود، ولی اشرف الکتاب کندتر، اما محکمتر وجا افتاده تر می نوشت. هر چند که ظرافت و قلم زیبای آقا غلامعلی نیز برجسته بود.

اشرف الکتاب در خط شاگرد آقا محمود خوشنویس اصفهانی و آقا عبدالغفار اصفهانی بود و از روی خطوط میرزا احمد نیریزی مشق بسیار نموده و نام وی را به عظمت یاد کرده است.

اشرف الکتاب تأثیر مهمی در هنر خوشنویسی ایران داشت. اولین  تأثیر او تعلیم و تربیت بسیاری از خوشنویسان معروف زمان خود بود. از جمله شاگردانش که در خطاطی وخوشنویسی از خطاطان معروف روزگار خویش بودند، میرزا آقا جان پرتو اصفهانی، از شعرا و خوشنویسان؛ سید محمد اصفهانی متخلص به بقا از شعرا و خوشنویسان؛ میرزا محمد علی سلطان الکتاب اصفهانی، از اساتید خط نسخ، ثلث و رقاع، آقا زین العابدین محلاتی از خوشنویسان؛ میرزا محمد علی خوشنویس؛ میرزا محمد علی تنباکو فروش و میرزا محمدعلی مطلق و بسیاری دیگر از خطاطان و خوشنویسان را می توان نام برد. به این ترتیب، اشرف الکتاب با تربیت این شاگردان برجسته که هر کدام از آنان شاگردان برجسته دیگری را تربیت نمودند، در احیا و رونق خوشنویسی، بویژه خط نسخ در ردیف هنرمندان بزرگ محسوب می شود.

تأثیر دیگر وی به عقیده صاحب نظران خط در آن است که وی نقطه تعادل خط نسخ هنرمندان ایرانی است. به عبارت بهتر، خط نسخ به دو شیوه نوشته می شد: اول شیوه یاقوتی (به عربی) و دوم شیوه نیریزی (ایرانی) که مبدع شیوه جدید نسخ است و همین سبک به استادان بزرگ خط نسخ بعد رسید و اشرف الکتاب یکی از این بزرگان است.

وی قطعات، کتب ادعیه، احادیث و اجزای متفرقه قرآن مجید را به خط نسخ زیبا به نگارش درآورد که امروزه نسخه ای از آن نیز موجود است. همچنین سنگ مزار زیبا و ارزشمند حکیم برجسته، میرزا ابوالحسن سلطان الاطباء در تکیه مادر شاهزاده در تخت فولاد نیز به خط وی است.

    برخی از آثار و قطعات هنری اشرف الکتاب که در کتابخانه ها و موزه ها نگهداری می شود عبارت است از:

    1- قرآن رحلی به قلم نسخ، 626 صفحه به تاریخ 1222ق صفحات افتتاح مذهب عالی، در کتابخانه سلطنتی سابق شماره 650

     2- دوازده امام، رقعی ، 2/14× 5/22 سانتی متر، 45 صفحه، به قلم نسخ عالی، تاریخ 1222ق، مذهب، در همان کتابخانه، ش 2024

    3-  سورۀ یاسین و چند دعا، نسخ ممتاز و رقاع، تاریخ 1222ق، سرلوح مذهب، در کتابخانۀ شماره یک مجلس شورای اسلامی، ش 5099

    4- شش قطعه خط، به قلم نسخ خوش، تاریخ 1235 و 1236 ق، در مرقعی در کتابخانۀ سلطنتی سابق

     5- قطعه، مذهب طلا اندازی شده، به قلم نسخ کتابت و رقاع ممتاز، تاریخ 1236ق، مجموعه بیانی- موزۀ هنرهای تزیینی

     6- دعای احتجاب و ادعیۀ دیگر، رقعی 5/12× 5/19 سانتی متر، 11صفحه، نسخ عالی، تاریخ 1238ق، مزین سر لوح مرصع، در کتابخانۀ سلطنتی سابق، ش1127

    7- قرآن، وزیری به قلم نسخ و رقاع، تاریخ 1247ق، مذهب مرصع، در مجموعه اتحادیه  

    8- قرآن، 5/11× 4/18 سانتی متر، 450 صفحه، به قلم نسخ خفی عالی، تاریخ 1256ق، صفحات افتتاح مذهب مرصع، در کتابخانه سلطنتی سابق،ش 652    

    9- صحیفۀ سجادیه، وزیری کوچک ،5/13×5/12 سانتی متر، 462 صفحه، متن نسخ عالی، ترجمۀ فارسی، نستعلیق خوش، تاریخ 1257ق، دارای تذهیب و تشعیر، در کتابخانه سلطنتی سابق،ش 1208

    10- مرقعی شامل 6 رقعه و نیز یک رقعه بزرگ، تاریخ 1258ق، مجموعه بیانی

11- قرآن، وزیری بزرگ، به قلم نسخ، کتابت عالی، تاریخ 1275ق، دو صفحۀ اول و دو صحفۀ آخر مذهب، صفحات افتتاح و سر سوره ها مذهب مرصع

12- مائه کلمه، رقعی، 5/11×5/17 سانتی متر، 27 ورق تاریخ 1276ق، در کتابخانۀ سپهسالار، ش997       

13- قرآن، به قلم نسخ، تاریخ 1278ق، مذهب مرصع، مجموعۀ مهدوی

14- قرآن خطی نفیس: موزه کاخ نیاوران

    وی در 9 شعبان 1295ق در اصفهان درگذشت و در صحن تکیه خوانساری تخت فولاد به خاک سپرده شد .

    

 


زندگی نامه مشروح

خطاط و خوشنویس، فرزند محمد تقی است. استاد مهدی بیانی با توجه به فهرست خطوطی که از اشرف الکتاب دیده و در کتابش آورده، از دو نسخه نام می برد که خود وی با رقم «زین العابدین بن محمد تقی اصفهانی» نوشته است. بنابراین، با توجه به این سند، نام پدر وی را محمد تقی می نویسد،  اما استاد همایی با ذکر داستانی که برای پدر اشرف الکتاب در دوره وزارت حاج میرزا آقاسی (وزیر محمد شاه قاجار) اتفاق افتاده، نام پدر وی را آقا قاسم اصفهانی آورده است که قابل اعتماد نیست.

    زین العابدین اصفهانی از استادان مسلم خط نسخ در دوره فتحعلی شاه، محمد شاه و ناصرالدین شاه بوده است و از دهه پنجم حیات، لقب «سلطانی» یافت و از کتاب دربار ناصر الدین شاه محسوب می شد و از طرف ناصرالدین شاه در دهه هشتم زندگی به «اشرف الکتاب» ملقب شد. در این باره کتاب المآثر والآثار از منابع مهم عصر ناصری نوشته است: «آقا زین العابدین، خطاط اصفهانی از مفاخر عظیمه این دولت است که در نسخ کرامت اظهار می فرمود».

    اشرف الکتاب در سال 1187ق به دنیا آمد. به این ترتیب، وی عمری بالغ بر 108 سال داشته و ملک الشعرای عنقا، فرزند همای  شیرازی- که از دوستان و معاشران اشرف الکتاب بوده -در قطعه ای در وصف اشرف الکتاب چنین می سراید:

صد و ده سال رفته از عمرم/خط نویسم چو آفتاب منیر

    همچنین مرحوم میرزاعلیرضا پرتو در وصف ایشان چنین می سراید:

اشرف الکتابم و خط مرا/می دهد یاقوت خط بندگی

می نویسم از پس صد سال باز/با کمال خوبی و ارزندگی

و جناب آقاسید محمد بقا فرموده:

اشرف آن مقتدای اهل قلم/که عطارد بسر نهد رقمش

هست زیبنده گر کند خورشید/سرمه دیده دودة قلمش

هم بود مایه فرح، سخنش/هم بود مایه طرب، قدمش

 هنر خوشنویسی اشرف الکتاب همواره مورد ستایش و توجه شعرا و هنرمندان روزگارش بود؛ چنانکه سرگشته سروده است:

به پیش خط خوش نغز اشرف الکتاب/ز خط سبز نکویان همه دهان بستند

حتی نوشته اند که پس از صد سال عمر گویی دوره جوانی را از سر گرفته و بعضی موهای سپیدش مجدداً سیاه شده بود. جابری انصاری نیز می نویسد: «آقا زین العابدین اشرف الکتاب به صد و پنج سالگی که تا سال مردن بی عینک قرآن می نوشت». 

یکی از شعرای اصفهان قصیده ای در وصف اوسرود که مطلعش چنین است:

بعد یکصد سال از فضل خدای بی نیاز/اشرف الکتاب در پیری جوان گردید باز

 به گفته منابع، با این که یکصد سال از عمر او گذشته بود، به هیچ وجه سستی و لرزش در دستش پیدا نشده و به قرصی و محکمی جوانی خط می نوشت. به عقیده آقا میرزا محمدحسین ادیب اصفهانی (خط شناس معروف) در پیری بهتر از جوانی می نوشته است.

زین العابدین اصفهانی «سلطان الخطاطین » است و لقب اشرف الکتاب را نیز از ناصرالدین شاه می گیرد، ولی در میان خطاطان به سلطان الخطاطین معروف است. این استاد در تمام هنرهای کتابتی استاد بود. ما این مطلب را کمتر در کتابها شاهد هستیم. وی به عنوان وراق به تمام معنا بوده و کاغذ شناس قرن سیزدهم قمری است. وراق به کسی گفته می شد که وظیفه اش آماده سازی کاغذ برای استنساخ، آهار دادن آنها، برش دادن و همچنین کار مقابله به مثل نسخه ها را بر عهده داشته که آقا زین العابدین از این هنر بهره مند بود. همچنین وی کتاب آرای به تمام معنا بوده است و نوزده جلد قرآن از او به یادگار مانده است.

همچنین وی یک مذهب بود و در کنار اساتیدی همچون علی محمد مذهب، عبدالوهاب مذهب باشی، فتح الله شیرازی و غیره کار تذهیب قرآنی را انجام می داد. نمونه ای از کار استاد در کتابخانه کاخ گلستان، خود، آیینه تمام نمایی از توانمندیهای فنی استاد است. او یک صفحه آرایی به تمام معنا بوده، در صحافی افرادی مثل محمدعلی صحاف باشی را یاری می رسانده است.

از دیگر کارهای استاد، در صفحه آرایی روی قرآن این بود که صفحات آغازین قرآنی را که محدود به شش صفحه بود، وسعت داد یعنی یک صفحه، صفحة پیشواز، بعد صفحه دعا، دو صفحه فهرست سوره، و صفحه پنج و شش هم صفحه اول و دوم قرآن بود که این روش از ابتکارات استاد بود.

اشرف الکتاب معاصر با آقا غلامعلی خوشنویس اصفهانی بود که هر دو در خط نسخ از نوابغ روزگار بودند. هر دو دارای ویژگیهای مخصوص به خودشان بودند. آقا غلامعلی از اشرف الکتاب تندتر می نوشت و لذا خوشنویسی و سرعت قلم را با هم دارا بود، ولی اشرف الکتاب کندتر، اما محکمتر وجا افتاده تر می نوشت. هر چند که ظرافت و قلم زیبای آقا غلامعلی نیز برجسته بود.

اشرف الکتاب در خط شاگرد آقا محمود خوشنویس اصفهانی و آقا عبدالغفار اصفهانی بود و از روی خطوط میرزا احمد نیریزی مشق بسیار نموده و نام وی را به عظمت یاد کرده است.

اشرف الکتاب تأثیر مهمی در هنر خوشنویسی ایران داشت. اولین  تأثیر او تعلیم و تربیت بسیاری از خوشنویسان معروف زمان خود بود. از جمله شاگردانش که در خطاطی وخوشنویسی از خطاطان معروف روزگار خویش بودند، میرزا آقا جان پرتو اصفهانی، از شعرا و خوشنویسان؛ سید محمد اصفهانی متخلص به بقا از شعرا و خوشنویسان؛ میرزا محمد علی سلطان الکتاب اصفهانی، از اساتید خط نسخ، ثلث و رقاع، آقا زین العابدین محلاتی از خوشنویسان؛ میرزا محمد علی خوشنویس؛ میرزا محمد علی تنباکو فروش و میرزا محمدعلی مطلق و بسیاری دیگر از خطاطان و خوشنویسان را می توان نام برد. به این ترتیب، اشرف الکتاب با تربیت این شاگردان برجسته که هر کدام از آنان شاگردان برجسته دیگری را تربیت نمودند، در احیا و رونق خوشنویسی، بویژه خط نسخ در ردیف هنرمندان بزرگ محسوب می شود.

تأثیر دیگر وی به عقیده صاحب نظران خط در آن است که وی نقطه تعادل خط نسخ هنرمندان ایرانی است. به عبارت بهتر، خط نسخ به دو شیوه نوشته می شد: اول شیوه یاقوتی (به عربی) و دوم شیوه نیریزی (ایرانی) که مبدع شیوه جدید نسخ است و همین سبک به استادان بزرگ خط نسخ بعد رسید و اشرف الکتاب یکی از این بزرگان است.

وی قطعات، کتب ادعیه، احادیث و اجزای متفرقه قرآن مجید را به خط نسخ زیبا به نگارش درآورد که امروزه نسخه ای از آن نیز موجود است. همچنین سنگ مزار زیبا و ارزشمند حکیم برجسته، میرزا ابوالحسن سلطان الاطباء در تکیه مادر شاهزاده در تخت فولاد نیز به خط وی است.

    برخی از آثار و قطعات هنری اشرف الکتاب که در کتابخانه ها و موزه ها نگهداری می شود عبارت است از:

    1- قرآن رحلی به قلم نسخ، 626 صفحه به تاریخ 1222ق صفحات افتتاح مذهب عالی، در کتابخانه سلطنتی سابق شماره 650

     2- دوازده امام، رقعی ، 2/14× 5/22 سانتی متر، 45 صفحه، به قلم نسخ عالی، تاریخ 1222ق، مذهب، در همان کتابخانه، ش 2024

    3-  سورۀ یاسین و چند دعا، نسخ ممتاز و رقاع، تاریخ 1222ق، سرلوح مذهب، در کتابخانۀ شماره یک مجلس شورای اسلامی، ش 5099

    4- شش قطعه خط، به قلم نسخ خوش، تاریخ 1235 و 1236 ق، در مرقعی در کتابخانۀ سلطنتی سابق

     5- قطعه، مذهب طلا اندازی شده، به قلم نسخ کتابت و رقاع ممتاز، تاریخ 1236ق، مجموعه بیانی- موزۀ هنرهای تزیینی

     6- دعای احتجاب و ادعیۀ دیگر، رقعی 5/12× 5/19 سانتی متر، 11صفحه، نسخ عالی، تاریخ 1238ق، مزین سر لوح مرصع، در کتابخانۀ سلطنتی سابق، ش1127

    7- قرآن، وزیری به قلم نسخ و رقاع، تاریخ 1247ق، مذهب مرصع، در مجموعه اتحادیه  

    8- قرآن، 5/11× 4/18 سانتی متر، 450 صفحه، به قلم نسخ خفی عالی، تاریخ 1256ق، صفحات افتتاح مذهب مرصع، در کتابخانه سلطنتی سابق،ش 652    

    9- صحیفۀ سجادیه، وزیری کوچک ،5/13×5/12 سانتی متر، 462 صفحه، متن نسخ عالی، ترجمۀ فارسی، نستعلیق خوش، تاریخ 1257ق، دارای تذهیب و تشعیر، در کتابخانه سلطنتی سابق،ش 1208

    10- مرقعی شامل 6 رقعه و نیز یک رقعه بزرگ، تاریخ 1258ق، مجموعه بیانی

11- قرآن، وزیری بزرگ، به قلم نسخ، کتابت عالی، تاریخ 1275ق، دو صفحۀ اول و دو صحفۀ آخر مذهب، صفحات افتتاح و سر سوره ها مذهب مرصع

12- مائه کلمه، رقعی، 5/11×5/17 سانتی متر، 27 ورق تاریخ 1276ق، در کتابخانۀ سپهسالار، ش997       

13- قرآن، به قلم نسخ، تاریخ 1278ق، مذهب مرصع، مجموعۀ مهدوی

14- قرآن خطی نفیس: موزه کاخ نیاوران

    وی در 9 شعبان 1295ق در اصفهان درگذشت و در صحن تکیه خوانساری تخت فولاد به خاک سپرده شد .

    

 

وصف اشرف الکتاب در اواخر عمر

نوشته ­اند که پس از صد سال عمر گویی دورة جوانی را از سر گرفته و بعضی موهای سپیدش مجدداً سیاه شده بود. جابری انصاری نیز می ­نویسد: «آقا زین العابدین اشرف ­الکتاب به صد و پنج سالگی که تا سال مردن بی ­عینک قرآن می ­نوشت».  

یکی از شعرای اصفهان قصیده ای در وصف او سرود که مطلعش چنین است:

بعد یکصد سال از فضل خدای بی نیاز/اشرف الکتاب در پیری جوان گردید باز
   با این که یکصد سال از عمر او گذشته بود، به هیچ وجه سستی و لرزش در دستش پیدا نشده و به قرصی و محکمی جوانی خط می ­نوشت. به عقیده آقا میرزا محمدحسین ادیب اصفهانی­(خط شناس معروف) در پیری بهتر از جوانی می ­نوشته است.