میرمحمداسماعیل خاتون آبادی

میرمحمداسماعیل خاتون آبادی

میرمحمداسماعیل خاتون آبادی

شهرت:

میرمحمداسماعیل خاتون آبادی
تاریخ وفات (قمری/شمسی):
4/04/1116
محل مزار:
و بقعه خاتون آبادی
زمینه فعالیت:
فقیه و مجتهد,مفسر قرآن


فقیه حکیم، محدث، متکلم و مفسر، از علما و محققان برجستة امامیه در قرون یازدهم و دوازدهم هجری
والدین؛ میر سید محمد اسماعیل اول( فرزند میر عماد الدین) دارای دو پسر میر محمد صالح و میر محمد باقر بوده است. میر محمد باقر در خاتون آباد به دنیا آمد؛ او از علمای پرهیزگار روزگار خود بود و از محضر علامه ملامحمدتقی مجلسی، علم حدیث و تفسیر را فراگرفت. شب ها تا صبح به عبادت مشغول بود و هفت بار به زیارت خانة خدا مشرف شد که بیشتر آنها را با پای پیاده رفته بود. وی دارای مقامات علمی و کرامات معنوی بوده و تألیفاتی نیز به خط او به جای مانده است. میر محمدباقر در سال 1060ق از دنیا رفت و دارای بقعه و مزار مخصوصی در خاتون آباد است. همسر میر محمدباقر، علویة جلیله سیّده النساء بیگم دختر سیّد حسین از سادات سبزوار از بنی مختار بوده است و این طایفه پس از واقعه عبدالمؤمن خان اوزبک که بر مشهد و نواحی آن مستولی گردید، به سبزوار مهاجرت نمودند. از میر محمد باقر چهار فرزند پسر به جای مانده که به ترتیب عبارتند از:
میر محمد اسماعیل، میر عبدالحسین، میر عبدالله و میر محمد. از میان این چهار نفر، میر عبدالله پیشة کسب و کار برگزید و از آن جا که پدر در تحصیل علم بقیه اولاد خود و برخی برادر زادگانش، تأکید بسیار داشت، سایر فرزندانش به مباحثه و مطالعه و کسب علم از محضر علمای زمان مشغول شدند.
تولد و تحصیلات؛ میر سید محمد اسماعیل ثانی (فرزند میر محمدباقر) در روز شنبه شانزدهم ربیع الثانی سال 1031 ق در خاتون آباد ، در خاندان علم و زهد وتقوی دیده به جهان گشود . مقدمات علوم را نزد پدر دانشمندش و چندی نیز نزد عموزاده اش میر عبدالواسع (بن میر محمدصالح) فرا گرفت و برای استفاده از محضر علمای بزرگ شیعه راهی حوزه اصفهان شد. تفسیر و حدیث و سایر شاخه های علوم نقلی را از محضر علامه محمد تقی مجلسی و میرزا رفیعا نائینی فرا گرفت. در علوم عقلی بویژه کلام و حکمت اسلامی نیز از محضر نائینی و بویژه از حوزة درس فیلسوف و حیکم نامی ملا رجبعلی تبریزی بهره فراوان برد. خاتون آبادی از جانب دو استادش مجلسی و نائینی و نیز از سوی عالم محدث نامی میر محمد بن علی شرف الدین مشهور به سید میرزا جزایری( م: 1099ق) مفتخر به دریافت اجازة حدیث گردید. سید میرزا جزایری از علمای بزرگ امامیه ، جامع علوم عقلی و نقلی و صاحب تألیفات متعدد و دارای حوزة تدریس در اصفهان بود و صدر اعظم وقت در مجلس درس او شرکت می کرده است. وی شاگرد و مجاز از سوی علمایی مانند شیخ محمد خاتون عاملی ، شرف الدین علی موسوی، میرزا محمد استرآبادی و سید میر فیض الله تفرشی بود و خود استاد و شیخ اجازة علمای بزرگی مانند: علامه محمد باقر مجلسی، شیخ حرّ عاملی و سید نعمت الله جزائری بوده است. خاتون آبادی افزون بر دانش های رسمی و علوم ظاهری، از سیر و سلوک معنوی نیز غافل نبود و در علوم باطنی و طریقت عرفانی نیز از محضر شیخ و مرشد خود مولی میر سید حسن نظیری بهره برد.
خاتون آبادی اساتید و مشایخ خود را با القاب بلند و ذکر اوصاف پسندیدة آنها ستوده است، از جمله دربارة میرزا رفیعا می نویسد:« السید البارع الکامل العالم العامل رفیع الملّة و الدین محمد رفیع، رفع الله قدره». درباره مجلسی اول می نویسد: «الشیخ العالم العامل الکامل علامة زمانه، مولانا محمد تقی بن مجلسی تغمّده الله بغفرانه».
و در جایی دیگر از همین استادش چنین یاد می کند:« شیخنا المعظم و استادنا المکرم وحید زمانه و فرید اوانه، صدر الشریعه و بدر الطریقه و الحقیقه، دوحۀ الزهد و التقوی و حومۀ الورع و الزلفی الزکی التقی محمد تقی المشهور بابن مجلسی، تغمّده الله بغفرانه من هو استادی و علیه فی العلوم الدینیه استنادی رضی الله عنه» از اساتید دیگرش حکیم ملا رجبعلی تبریزی نیز چنین نام می برد:« استاد الرجب المرجب»، « استاد البشر مولانا رجبعلی».
بازگشت خاندان خاتون آبادی به اصفهان؛ علامه میر سید محمد اسماعیل ( ثانی) نخستین فرد از خاندان خاتون آبادی است که به همراه فرزندان و بستگانش، بنا به تقاضای شاه سلیمان صفوی، به اصفهان بازگشته و برای همیشه در این شهر سکونت گزید. نقل شده است که شاه سلیمان صفوی دو دیدار با میر سید اسماعیل داشته است. در مرتبة اول سیّد ابراز اکراه نموده و در مرتبة دوم که روی سکوی مسجد شاه صورت گرفته است، شاه وی را ترغیب به سکونت در شهر کرده و به دستور شاه مقدمتاً وی و خاندانش در محلة حسن آباد ( قصر منشی) ساکن شده و سپس باغ مجاور آن به ایشان واگذار می شود.
شاگردان و راویان؛ علامه خاتون آبادی بیش از پنجاه سال در اصفهان تدریس کرد و شاگردان بسیاری را تربیت نمود. محل تدریس او ابتدا در مدرسه ای جنب منزلش و سپس در جامع جدید عباسی معروف به مسجد شاه اصفهان، به مدت پنج دهه، بود که اقامه جماعت آن مسجد را نیز عهده دار شد. از شاگردان او می توان به فرزندش میر محمد باقر معروف به ملا باشی ( م:1127 ق)، سید نعمت الله جزائری، میر سید محمد حسین بن محمد صالح خاتون آبادی از برادر زادگان او، و شخصی به نام میر سید محمد اشاره کرد .
امامت مسجد شاه؛ خاتون آبادی به سبب مقام والای علمی و تبحر در دانش های گوناگون عقلی و نقلی به تدریس در مسجد شاه پرداخت و به امامت این مسجد نیز منصوب گشت. تا پیش از خاتون آبادی، امامت مسجدشاه با شیخ الاسلام وقت، میرزا محمد باقر سبزواری بود. پس از فوت سبزواری در سال 1090 ق پیشوایی مسجد شاه بی درنگ به دستور شاه سلیمان صفوی، به خاتون آبادی واگذار گردید. بدین ترتیب پیشوایی و امامت مسجد جامع جدید عباسی تا سال 1297 ق در این خاندان باقی ماند و از دوران سلطنت شاه سلیمان صفوی تا عصر ناصرالدین شاه قاجار، هفت نفر از علمای بزرگ خاتون آبادی پی در پی به اقامة جماعت و ارشاد مردم و نیز تشکیل حوزه درس در این مسجد اشتغال داشته اند، بدون آن که کوچکترین دخالتی در امور موقوفات و رقبات مسجد نمایند.
نام این هفت نفر از علمای خاتون آبادی عبارت است از: 1- میر سید محمد اسماعیل از سالهای 1090تا 1116ق؛ 2- میر محمد باقر از سالهای 1116تا 1127ق؛ 3- میر محمد اسماعیل ثالث پسر محمد باقر از سالهای 1127تا 1180ق، 4- میر ابوالقاسم پسر محمد اسماعیل از 1180تا 1196ق؛ 5- میر محمدرضا پسر ابوالقاسم از 1196تا 1232ق؛ 6- میر محمد صادق پسر میر محمدرضا از 1232 تا 1227ق؛ 7- میر سید علی پسر محمد صادق از سال 1272 تا 1297ق؛
گفتنی است که از این تاریخ به بعد منصب امامت جماعت مسجد شاه از خاندان خاتون آبادی به خاندان نجفی مسجد شاهی منتقل شد(خاتون آبادی ، ص 106-110).
آثار مدرس خاتون آبادی اعم از رسایل یا کتاب های مستقل و حواشی یا تعلیقات، در دانش های گوناگون عقلی و نقلی، مطابق ترتیب الفبایی، به شرح زیر است:
1- «اجازه للسید محمد»، 2-«اخبار و اجتهاد»؛ 3- «اعتقادیه»؛ به فارسی در کلام و اعتقادات 4- «انموذج العلوم»؛ به عربی، 5- « التحفة الرضویه»؛ 6- «تحقیق در باب هفتاد و پنج لشکر عقل و جهل» به فارسی7- «تعلیقات»؛ 8- «تعلیقات برتحریر مجسطی»، 9- «تفسیر قرآن کریم»؛ به فارسی. 10- «تقویم الایمان و تحقیق الایقان»؛ به فارسی در دو مجلد، 11- «تنقیح العقاید»؛ 12- «جامع الاخبار و الفتاوی»؛ 13- «جبر و اختیار»؛ 14- «الجبر و القدر»؛ 15- «جواب مسائل و شبهات خراسانیات»، به فارسی و عربی در پاسخ به شبهات اخباریان خراسان، 16- «جواب به رسالة شیخ ابراهیم کردی»؛ 17- «حاشیه الشفاء»؛ 18- «حواشی بر وقایع السنین و الاعوام»؛ به فارسی، 19- «الحواشی علی شرح الاشارات»؛ به عربی، 20- «حواشی و تعلیقات بر حواشی میر سید شریف» بر کتاب «مطول تفتازانی»؛ 21- «حواشی و تعلیقات بر اعتراضات میر سید شریف جرجانی برتفتازانی در حاشیة کشاف»؛ 22- «رجال» به عربی، 23- رساله ای ناتمام و بدون نام، به فارسی. 24- « زاد المسافرین و تحفة السالکین »، به فارسی در ذکر اعتقادات اصولی و فروعی، عقلی و نقلی است. 25- «شرح اصول الکافی»؛ به عربی. 26- « شرح اعتقادات یا شرح اعتقادات صدوق»؛ 27- «شرح شرح العقائد العضدی»؛ 28- «صلاة جمعه»؛ 29- « صیغ النکاح»، رساله ای در فقه به فارسی. 30- «عقاید»؛ به فارسی. 31- «عقاید اصولین»؛ 32- «کلمات»؛ 33- «معالم الدین و معارج الیقین فی اصول الدین و الوصول الی الحق المبین»؛ به فارسی ،34- «منهاج الیقین فی اصول الدین و معراج الاذهان الی درج العرفان»؛ 35- «نوروزیه»؛
وفات و مدفن؛ میر سید محمد اسماعیل حسینی خاتون آبادی پس از هشتاد و پنج سال عمر، در روز چهارشنبه 4 ربیع الثانی 1116ق چشم از جهان فروبست و در تکیه خاتون آبادی به خاک سپرده شد.
کتیبة سنگ لوح به خط ثلث چنین است: « بسم الله هو الحی الذی لایموت بعد الحمد الله و الصلوة علی رسول الله. هذا المرقد الطّاهر قراب نصل المحامد و المآثر قدوه علماء الدین و زبدة عظماء اهل الیقین علامه الدهر فهامه العصر السید الجلیل المیر اسماعیل الحسینی الخاتون آبادی المدرس فی الجامع العباسی و تاریخ وصوله الی جوار القدس منزله و ماواه فی جنات الفردوس، 1116»


زندگی نامه مشروح


فقیه حکیم، محدث، متکلم و مفسر، از علما و محققان برجستة امامیه در قرون یازدهم و دوازدهم هجری
والدین؛ میر سید محمد اسماعیل اول( فرزند میر عماد الدین) دارای دو پسر میر محمد صالح و میر محمد باقر بوده است. میر محمد باقر در خاتون آباد به دنیا آمد؛ او از علمای پرهیزگار روزگار خود بود و از محضر علامه ملامحمدتقی مجلسی، علم حدیث و تفسیر را فراگرفت. شب ها تا صبح به عبادت مشغول بود و هفت بار به زیارت خانة خدا مشرف شد که بیشتر آنها را با پای پیاده رفته بود. وی دارای مقامات علمی و کرامات معنوی بوده و تألیفاتی نیز به خط او به جای مانده است. میر محمدباقر در سال 1060ق از دنیا رفت و دارای بقعه و مزار مخصوصی در خاتون آباد است. همسر میر محمدباقر، علویة جلیله سیّده النساء بیگم دختر سیّد حسین از سادات سبزوار از بنی مختار بوده است و این طایفه پس از واقعه عبدالمؤمن خان اوزبک که بر مشهد و نواحی آن مستولی گردید، به سبزوار مهاجرت نمودند. از میر محمد باقر چهار فرزند پسر به جای مانده که به ترتیب عبارتند از:
میر محمد اسماعیل، میر عبدالحسین، میر عبدالله و میر محمد. از میان این چهار نفر، میر عبدالله پیشة کسب و کار برگزید و از آن جا که پدر در تحصیل علم بقیه اولاد خود و برخی برادر زادگانش، تأکید بسیار داشت، سایر فرزندانش به مباحثه و مطالعه و کسب علم از محضر علمای زمان مشغول شدند.
تولد و تحصیلات؛ میر سید محمد اسماعیل ثانی (فرزند میر محمدباقر) در روز شنبه شانزدهم ربیع الثانی سال 1031 ق در خاتون آباد ، در خاندان علم و زهد وتقوی دیده به جهان گشود . مقدمات علوم را نزد پدر دانشمندش و چندی نیز نزد عموزاده اش میر عبدالواسع (بن میر محمدصالح) فرا گرفت و برای استفاده از محضر علمای بزرگ شیعه راهی حوزه اصفهان شد. تفسیر و حدیث و سایر شاخه های علوم نقلی را از محضر علامه محمد تقی مجلسی و میرزا رفیعا نائینی فرا گرفت. در علوم عقلی بویژه کلام و حکمت اسلامی نیز از محضر نائینی و بویژه از حوزة درس فیلسوف و حیکم نامی ملا رجبعلی تبریزی بهره فراوان برد. خاتون آبادی از جانب دو استادش مجلسی و نائینی و نیز از سوی عالم محدث نامی میر محمد بن علی شرف الدین مشهور به سید میرزا جزایری( م: 1099ق) مفتخر به دریافت اجازة حدیث گردید. سید میرزا جزایری از علمای بزرگ امامیه ، جامع علوم عقلی و نقلی و صاحب تألیفات متعدد و دارای حوزة تدریس در اصفهان بود و صدر اعظم وقت در مجلس درس او شرکت می کرده است. وی شاگرد و مجاز از سوی علمایی مانند شیخ محمد خاتون عاملی ، شرف الدین علی موسوی، میرزا محمد استرآبادی و سید میر فیض الله تفرشی بود و خود استاد و شیخ اجازة علمای بزرگی مانند: علامه محمد باقر مجلسی، شیخ حرّ عاملی و سید نعمت الله جزائری بوده است. خاتون آبادی افزون بر دانش های رسمی و علوم ظاهری، از سیر و سلوک معنوی نیز غافل نبود و در علوم باطنی و طریقت عرفانی نیز از محضر شیخ و مرشد خود مولی میر سید حسن نظیری بهره برد.
خاتون آبادی اساتید و مشایخ خود را با القاب بلند و ذکر اوصاف پسندیدة آنها ستوده است، از جمله دربارة میرزا رفیعا می نویسد:« السید البارع الکامل العالم العامل رفیع الملّة و الدین محمد رفیع، رفع الله قدره». درباره مجلسی اول می نویسد: «الشیخ العالم العامل الکامل علامة زمانه، مولانا محمد تقی بن مجلسی تغمّده الله بغفرانه».
و در جایی دیگر از همین استادش چنین یاد می کند:« شیخنا المعظم و استادنا المکرم وحید زمانه و فرید اوانه، صدر الشریعه و بدر الطریقه و الحقیقه، دوحۀ الزهد و التقوی و حومۀ الورع و الزلفی الزکی التقی محمد تقی المشهور بابن مجلسی، تغمّده الله بغفرانه من هو استادی و علیه فی العلوم الدینیه استنادی رضی الله عنه» از اساتید دیگرش حکیم ملا رجبعلی تبریزی نیز چنین نام می برد:« استاد الرجب المرجب»، « استاد البشر مولانا رجبعلی».
بازگشت خاندان خاتون آبادی به اصفهان؛ علامه میر سید محمد اسماعیل ( ثانی) نخستین فرد از خاندان خاتون آبادی است که به همراه فرزندان و بستگانش، بنا به تقاضای شاه سلیمان صفوی، به اصفهان بازگشته و برای همیشه در این شهر سکونت گزید. نقل شده است که شاه سلیمان صفوی دو دیدار با میر سید اسماعیل داشته است. در مرتبة اول سیّد ابراز اکراه نموده و در مرتبة دوم که روی سکوی مسجد شاه صورت گرفته است، شاه وی را ترغیب به سکونت در شهر کرده و به دستور شاه مقدمتاً وی و خاندانش در محلة حسن آباد ( قصر منشی) ساکن شده و سپس باغ مجاور آن به ایشان واگذار می شود.
شاگردان و راویان؛ علامه خاتون آبادی بیش از پنجاه سال در اصفهان تدریس کرد و شاگردان بسیاری را تربیت نمود. محل تدریس او ابتدا در مدرسه ای جنب منزلش و سپس در جامع جدید عباسی معروف به مسجد شاه اصفهان، به مدت پنج دهه، بود که اقامه جماعت آن مسجد را نیز عهده دار شد. از شاگردان او می توان به فرزندش میر محمد باقر معروف به ملا باشی ( م:1127 ق)، سید نعمت الله جزائری، میر سید محمد حسین بن محمد صالح خاتون آبادی از برادر زادگان او، و شخصی به نام میر سید محمد اشاره کرد .
امامت مسجد شاه؛ خاتون آبادی به سبب مقام والای علمی و تبحر در دانش های گوناگون عقلی و نقلی به تدریس در مسجد شاه پرداخت و به امامت این مسجد نیز منصوب گشت. تا پیش از خاتون آبادی، امامت مسجدشاه با شیخ الاسلام وقت، میرزا محمد باقر سبزواری بود. پس از فوت سبزواری در سال 1090 ق پیشوایی مسجد شاه بی درنگ به دستور شاه سلیمان صفوی، به خاتون آبادی واگذار گردید. بدین ترتیب پیشوایی و امامت مسجد جامع جدید عباسی تا سال 1297 ق در این خاندان باقی ماند و از دوران سلطنت شاه سلیمان صفوی تا عصر ناصرالدین شاه قاجار، هفت نفر از علمای بزرگ خاتون آبادی پی در پی به اقامة جماعت و ارشاد مردم و نیز تشکیل حوزه درس در این مسجد اشتغال داشته اند، بدون آن که کوچکترین دخالتی در امور موقوفات و رقبات مسجد نمایند.
نام این هفت نفر از علمای خاتون آبادی عبارت است از: 1- میر سید محمد اسماعیل از سالهای 1090تا 1116ق؛ 2- میر محمد باقر از سالهای 1116تا 1127ق؛ 3- میر محمد اسماعیل ثالث پسر محمد باقر از سالهای 1127تا 1180ق، 4- میر ابوالقاسم پسر محمد اسماعیل از 1180تا 1196ق؛ 5- میر محمدرضا پسر ابوالقاسم از 1196تا 1232ق؛ 6- میر محمد صادق پسر میر محمدرضا از 1232 تا 1227ق؛ 7- میر سید علی پسر محمد صادق از سال 1272 تا 1297ق؛
گفتنی است که از این تاریخ به بعد منصب امامت جماعت مسجد شاه از خاندان خاتون آبادی به خاندان نجفی مسجد شاهی منتقل شد(خاتون آبادی ، ص 106-110).
آثار مدرس خاتون آبادی اعم از رسایل یا کتاب های مستقل و حواشی یا تعلیقات، در دانش های گوناگون عقلی و نقلی، مطابق ترتیب الفبایی، به شرح زیر است:
1- «اجازه للسید محمد»، 2-«اخبار و اجتهاد»؛ 3- «اعتقادیه»؛ به فارسی در کلام و اعتقادات 4- «انموذج العلوم»؛ به عربی، 5- « التحفة الرضویه»؛ 6- «تحقیق در باب هفتاد و پنج لشکر عقل و جهل» به فارسی7- «تعلیقات»؛ 8- «تعلیقات برتحریر مجسطی»، 9- «تفسیر قرآن کریم»؛ به فارسی. 10- «تقویم الایمان و تحقیق الایقان»؛ به فارسی در دو مجلد، 11- «تنقیح العقاید»؛ 12- «جامع الاخبار و الفتاوی»؛ 13- «جبر و اختیار»؛ 14- «الجبر و القدر»؛ 15- «جواب مسائل و شبهات خراسانیات»، به فارسی و عربی در پاسخ به شبهات اخباریان خراسان، 16- «جواب به رسالة شیخ ابراهیم کردی»؛ 17- «حاشیه الشفاء»؛ 18- «حواشی بر وقایع السنین و الاعوام»؛ به فارسی، 19- «الحواشی علی شرح الاشارات»؛ به عربی، 20- «حواشی و تعلیقات بر حواشی میر سید شریف» بر کتاب «مطول تفتازانی»؛ 21- «حواشی و تعلیقات بر اعتراضات میر سید شریف جرجانی برتفتازانی در حاشیة کشاف»؛ 22- «رجال» به عربی، 23- رساله ای ناتمام و بدون نام، به فارسی. 24- « زاد المسافرین و تحفة السالکین »، به فارسی در ذکر اعتقادات اصولی و فروعی، عقلی و نقلی است. 25- «شرح اصول الکافی»؛ به عربی. 26- « شرح اعتقادات یا شرح اعتقادات صدوق»؛ 27- «شرح شرح العقائد العضدی»؛ 28- «صلاة جمعه»؛ 29- « صیغ النکاح»، رساله ای در فقه به فارسی. 30- «عقاید»؛ به فارسی. 31- «عقاید اصولین»؛ 32- «کلمات»؛ 33- «معالم الدین و معارج الیقین فی اصول الدین و الوصول الی الحق المبین»؛ به فارسی ،34- «منهاج الیقین فی اصول الدین و معراج الاذهان الی درج العرفان»؛ 35- «نوروزیه»؛
وفات و مدفن؛ میر سید محمد اسماعیل حسینی خاتون آبادی پس از هشتاد و پنج سال عمر، در روز چهارشنبه 4 ربیع الثانی 1116ق چشم از جهان فروبست و در تکیه خاتون آبادی به خاک سپرده شد.
کتیبة سنگ لوح به خط ثلث چنین است: « بسم الله هو الحی الذی لایموت بعد الحمد الله و الصلوة علی رسول الله. هذا المرقد الطّاهر قراب نصل المحامد و المآثر قدوه علماء الدین و زبدة عظماء اهل الیقین علامه الدهر فهامه العصر السید الجلیل المیر اسماعیل الحسینی الخاتون آبادی المدرس فی الجامع العباسی و تاریخ وصوله الی جوار القدس منزله و ماواه فی جنات الفردوس، 1116»

تعمیر تکیه خاتون آّبادی

آخوند گزی در تذکره القبور می نویسد:
گویند نانوایی از دست فراشهای حاکم گریخته در این تکیه آمده و این تکیه مخروبه بوده با خود نیت
می کند که اگر این مرد بزرگوار و صاحب مقامات است فراشهای حاکم مرا نمی بینند تعمیر این گنبد و اینجا را می‌کنم بعد فراشهای حاکم آمده توی همانجا را گشته و او را ندیدند بعد آن مرد نانوا تعمیر آنجا را نموده و رفع خرابی آنجا را کرده