فضل الله خان دهش

فضل الله خان دهش

فضل الله خان دهش

شهرت:

عطاءالمک دهش
تاریخ وفات:
1338/02/01
محل مزار:
آرامگاه عطاءالملک دهش
زمینه فعالیت:
صنتعتگر
فرزند محمدحسین ارباب شیرازی، متولد 1240ش در شیراز، ملقب به «عطاءالملک»، از مردمان فعال و خدمتگزار در اصفهان است. وی پس از تحصیلات مقدماتی، به همراه برادرش جهت تکمیل تحصیل به بمبئی هندوستان رفت. در آن جا با علوم جدید و پیشرفت ها آشنا شد و در رشته صنایع فارغ التحصیل گردید. به سال 1302ش اولین کارخانة برق را وارد و تأسیس نمود. بعد از این هم کارخانه ریسندگی و برق نور را در کنار رودخانه زاینده رود راه اندازی نمود. با اطلاعات خوبی که داشت و با مطالعه قوانین کار کشورهای پیشرفته جهان آن روز، اولین قانون کار را مدون کرده، که با جرح و تعدیل در مجلس آن وقت به تصویب رسید. وی فردی فعال، جدی، صدیق، نوآور، انسان دوست بود. وجود چنین روحیه و چنین مردانگی در آن دوران برای مردم اصفهان ملجا و نقطة امید بزرگی بود. وی از کسانی است که نقشه مهندسی برای شهر اصفهان تهیه و ترسیم نمود. او در سال شد و در اردیبهشت 1338ش فوت نمود
زندگی نامه مشروح

ملقب به عطاءالملک، در اردیبهشت ماه سال 1240ش در شیراز در خانواده حاج محمد حسین ارباب شیرازی یکی از تجار معروف و با شخصیت به دنیا آمد که به نشان نزول فضل اللهی او را فضل الله نام نهادند.
حاج محمد حسین که در امر تربیت و آموزش فرزندان خود سعی وافری داشت و از امکانات خوبی برخوردار بود؛ از سنین کودکی برای فرزندان خود معلم خصوصی گرفت و فضل الله دروس مقدماتی آن زمان را نزد معلم خود فراگرفت. دوران جوانی زندگی فضل-الله هم زمان با اواخر سلطنت ناصرالدین شاه قاجار بوده است و چون آن زمان در ایران مدارس جدید به سبک اروپا ایجاد نشده بود و مرحوم حاج محمدحسین علاقه مند بود که فرزندش در بهترین مدارس امروزی دنیا به تحصیل مشغول شود؛ لذا در سال 1265ش او را به همراه برادر بزرگترش به هندوستان می فرستد تا در کالج بمبئی، که در آن زمان زیر نظر انگلیسی ها اداره می شد، تحصیل نماید. سال های تحصیل در هندوستان با شکوفایی استعداد و نبوغ ایشان همراه بوده است. در همین سال ها با دنیای پیشرفته و علوم جدید آشنا می شود و به واسطة هوش و استعداد خدادادی در عرض 5سال از کالج بمبئی در رشتة صنایع فارغ التحصیل می گردد.
در این مدت با کارخانجاتی که توسط انگلیس ها در هند مستقر شده بود، آشنا شده و علاقه زیادی به صنعت پیدا می کند و جالب این که در بدو ورود به بمبئی و دیدن چراغ های الوان برق هیجان زده شده و به برادر خود می گوید: نگاه کن یک حباب شیشه ای کوچک با دو رشته سیم نازک چه روشنایی زیادی ایجاد می نماید. بایستی به دنبال منبع این نور رفت و آن را در صنایع ایران به کار برد. این اولین جرقه ای بود که برای پایه گذاری و استفاده از انرژی برق در ذهن فضل الله خان دهش درخشید. پس از پایان تحصیلات در حدود سال1270ش به ایران باز می گردد و فکر ایجاد صنایع یک لحظه او را آرام نمی گذارد و این بار به انگلستان مسافرت می نماید و کارخانجات و صنایع نساجی منچستر را دقیقاً مورد بازدید و مطالعه قرار می دهد و تصمیم به خرید یک کارخانة نساجی می گیرد. اما به علت اوضاع نابسامان بعد از جنگ این تصمیم عملی نمی شود و خرید و حمل ماشین آلات به تعویق می افتد. اما او از تلاش باز نمی ایستد و در این راه فعالیتهای گوناگون انجام می دهد.
در این سالها، وی در اصفهان در زمینة کشاورزی با شیوه های جدید نیز فعالیت هایی گسترده را آغاز می نماید و بسیاری از اراضی قهدریجان اصفهان را به زیر کشت می برد و زندگی روستاییان این منطقه را سر و سامان می دهد. حدود سال 1280ش پدرش فوت می-کند و مسئولیت او چند برابر می گردد. با توجه به برنامه هایی که از قبل در ذهن داشته است با فروش مایملک پدرش عازم اروپا می-شود و کار تحقیق برای خرید ماشین آلات و کارخانجات نساجی را شروع می نماید. پس از انجام تحقیق متوجه می گردد که با شکست آلمان در جنگ، خرید ماشین آلات از این کشور ارزان تر و مقرون به صرفه تر می باشد. در نتیجه به این کشور مسافرت کرده و با خرید ماشین آلات نساجی و حمل آنها از طریقه زمینی و دریا که با رنج های بسیار زیاد همراه بوده و به وسیله شتر و ساربان و افراد زیاد آنها را به اصفهان آورده و در اراضی تاریخی هفت دست در کنار رودخانه زاینده رود اقدام به تأسیس اولین کارخانه نساجی کشور به سال 1302ش می کند و این شهر در آن زمان مجهز به کارخانه مدرن روز با تکنیک جدید می شود. جریان کامل ورودی این کارخانه و انتقال بعدی آن به حاج محمد حسین کازرونی در روزنامة اخگر آمده است.
فضل الله خان با رنج و زحمت کارخانه را در یک سطح وسیعی به راه انداخت ولی چون ایشان همچنین مبادرت به راه اندازی کارخانه برق در اصفهان برای اولین مرتبه نموده بود، گردش پول و عدم وصول بهای برق از مردم و دوایر دولتی ایشان را با مشکلات زیادی مواجه گردانید، سرانجام مجبور به فروش کارخانه میهن شد. خانوادة کازرونی با خرید کارخانه مذکور درب تازه ای در کنار درب قدیمی به صورت بزرگتر و گسترده تر بنا نموده و تابلوی بالای درب کارخانه را به کارخانه وطن کازرونی تبدیل کردند و مردم به اشتباه تصور کردند که اولین کارخانه، وطن کازرونی است.
به علت این فعالیتها ایشان از اعتبار و حسن شهرت زیادی در اصفهان برخوردار می شود و ملقب عطاءالملک می شود.
عطاءالملک در سال 1304ش امتیاز ایجاد یک کارخانة برق را به دست آورد. این امتیاز نامه به صورت یک لایحة حق تقدم از تصویب مجلس گذشت. عطاءالملک با مسافرت مجدد به آلمان اولین کارخانة برق را که شامل دو دستگاه لکوموبیل هیزم سوز 99 کیلوواتی بود در همین سال از آلمان خریداری و پس از مشکلات فراوان آن را به اصفهان آورد. در سال 1305 واحد اول را راه اندازی و واحد دوم را در دروازة دولت کوچه تلفن خانه نصب و راه اندازی کرد و برای اولین بار ساختمانهای عالی قاپو، چهل ستون و تالار اشرف را با چراغ های الوان چراغانی نمودند. در سال 1320ش با توسعة شهر اصفهان و استقبال مردم از نیروی برق و نیاز شهرداری به روشنایی معابر اصفهان عطاءالملک که در بین مردم به عنوان پیشگام صنعت نساجی و برق شناخته شده بود، اقدام به خرید یک کارخانة ریسندگی نخ جهت صنایع قالی بافی به همراه دو دستگاه دیزل ژنراتور جمعاً به قدرت یک هزار کیلو وات نمود و آن را نزدیک پل خواجو اصفهان به نام کارخانة ریسندگی و برق دهش با عنوان کارخانه نور، نصب و راه اندازی کرد.
در این هنگام شهرت ایشان به عنوان یک کارشناس صنعتی از مرزهای اصفهان گذشته و در سطح کشور مطرح شد و هر کجا خواستند کارخانه یا تأسیسات صنعتی نصب کنند، از نظرات ایشان سود می جستند. تسلط کامل فضل الله خان به زبان های آلمانی و انگلیسی و مطالعات فنی و اجتماعی فراوان وی که در آن زمان کمتر کسی دارا بود، موجب می شد تا مرتباً طرف مشورت رجال و دولت مردان آن روز کشور قرارگیرد. ایشان با مطالعة قوانین کار کشورهای پیشرفته جهان آن روز، اولین قانون کار را مدون کرده و ارائه نمود که بعدها با جرح و تعدیل در مجلس آن وقت به تصویب رسید.
به طور کلی عطاءالملک مردی فعال، جدی، صدیق، نوآور، انسان دوست و عاشق خدمت به مردم بود. وجود چنین روحیه و چنین مردانگی در دوران سیاه استبداد برای مردم اصفهان ملجاء و نقطة امید بزرگی بود. وی از جمله شخصیتهایی بود که با افکار بلند خود در راه ترقی و تعالی اصفهان منتهای جدیت و فعالیت را به ظهور و بروز رسانید.
فضل الله خان دهش معروف به عطاءالملک، مردی با وقار، با همت، خوش فکر، میهن پرست، دوستدار خلق محروم، با چشمان نافذ، بسیار مهربان و در اصفهان اولین مدیر و صاحب کارخانه بود که تحصیلات عالی و دانشگاهی در رشتة خود را داشت و تاجرزاده ای بود که مقابل مخاطبین بسیار آرام و با وقار سخنان اشخاص را گوش فرا می کرد و با آنها همدردی و معاشرت می نمود. وی اطلاعات بسیار عمیق و فراوان در امر صنایع موجود آن روز داشت. به امر مطالعة کتب و روزنامه علاقة فراوان و به چند زبان زنده دنیا(انگلیسی،آلمانی، کمی فرانسه و هندی) تسلط کامل داشت. انشاء روان و گویا و نویسنده ای چیره دست بود و به ساده ترین روش، مکتوب خود را تحریر می نمود. در امر صنایع صاحب نظر بود و در طراحی و برنامه ریزی و نقشه کشی ید طولایی داشت؛ چون در آن موقع شهر اصفهان فاقد یک نقشه مهندسی و شهری بود. ایشان به یک اقدام بسیار ارزندة دیگر دست زد و برای نخستین بار نقشه مهندسی شهر اصفهان را تهیه و ترسیم نمود و همزمان با این ابتکار سیم کشی هوائی برق اصفهان را طراحی نموده و با به کارگیری عده ای از کارگران که خود تربیت کرده بود، به اجرا گذاشت. همچنین در امر مشاوره رجال و دولت مردان آن روز کشور مورد اطمینان بود. به طوری که در 19آذر1306 قانون کار و قوانین برق را تدوین و تقدیم مجلس شورای ملی نموده و به تصویب رسانید.
از خدمات ارزندة وی رفع اختلافی بود که از قدیم الایام فیمابین رعایا و مالکین در شهر قهدریجان بر سر خانه های مسکونی و باغات این شهر بود و هر دسته ادعای مالکیت می کرده اند تا سرانجام در سال 1325ش با وساطت و پیگیری آیت الله سید محمد هاشمی قهدریجانی و مذاکره و جلسات متعدد با مالک وقت املاک عطاءالملک با ایشان حاضر گردید که تقریباً دو هزار و دویست جریب زمین مورد اختلاف را بدون دریافت وجهی به مردم منطقه واگذار نماید. اقدام دیگر وی احداث اولین دبستان در آن منطقه بود و همچنین احداث یک جاده در بین اراضی ای است که مسیر قهدریجان به کهریسنگ را باز می نمود.
عطاءالملک به علت کهولت سن به تدریج از فعالیتهای صنعتی کناره گرفت و در خانه قدیمی خود به مطالعه پرداخت. طومار زندگی عطاءالملک در اردیبهشت 1338ش در هم پیچیده شد و پس از 98 سال تلاش خستگی ناپذیر فوت نمود. وی را در گورستان تخت فولاد در خیابان جهانگیرخان قشقایی(مصلی) در مقبرة خانوادگی به خاک سپردند. اینک در محل مزار وی دفتر مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد قرار دارد.
خانة عطاءالملک در خیابان شمس آبادی اصفهان امروزه به عنوان موزة آموزش و پرورش مورد استفاده است.