شاعری که بیشتر به خطاطی معروف بود/ معرفی خطاط سردر مدرسه صدر بازار اصفهان

 

در ادامه سلسله گزارش‌های معرفی مشاهیر و علمای تخت فولاد اصفهان در این گزارش به یکی از اساتید خوشنویسی و یکی از بزرگ‌ترین شاعران اصفهان می‌پردازیم، میرزا عبدالجواد خطیب، عالم، خطیب، از اساتید برجسته خوشنویسی و شاعر توانا متخلص به «خطیب» و ملقب به لسان الدّین در اصفهان بوده است.

عبدالجواد خطیب در ماه شوال 1280 قمری به دنیا آمد، تحصیلات مقدماتی و سطح را در شهر اصفهان و نزد برخی از علما و فضلای این شهر از جمله شیخ محمد تقی نجفی (آقا نجفی)، حاج میرزا بدیع درب امامی، آخوند ملأ عبدالکریم گزی و میرزا محمدحسن نجفی به پایان رساند.

علاوه بر این وی در خط نسخ و در نستعلیق از شاگردان شناخته شده میرزا عبدالرحیم افسر اصفهانی و فرزند او میرزا فتح‌الله خان جلالی به شمار می‌رود و همچنین در تعلیم رموز خط مخصوصاً کتیبه‌نویسی خود را مرهون تعلیمات میرزا ابوالقاسم طرب می‌دانست؛ وی به شاعری نیز می‌پرداخت، قطعات اخلاقی می‌سرود و در سرودن ماده تاریخ طبعی آماده داشت.

ماده تاریخ پدیده‌ای است که از قرن هفتم به بعد در ادبیات فارسی شیوع یافت و آن ذکر تاریخ‌هایی است در قطعه‌های کوتاه برای واقعه‌های گوناگون اعم از جلوس یا فوت یا قتل پادشاهی و یا مرگ و قتل امیر یا وزیر یا دبیر و یا شاعر و حکیم و امثال آن؛ معمولاً شعری که از این راه پدید آید قطعه‌ای کوتاه است که شاعر دریکی دو بیت آخر آن تاریخ مورد حجت را ذکر می‌نماید و بیت‌های پیشین از آن را برای تمهید می‌آورد و معمولاً این مقدمه برای معرفی و بیان وجه اهمیت کسی یا واقعه ای گفته می‌شود که تاریخ آن ذکر گردیده است، اصطلاحاً تاریخ‌گویی به این نحو را ماده تاریخ‌سازی می‌گویند.

در واقع به یک بیت شعر یا یک مصرع شعر یا عبارتی که اگر برابرهای عددی حرف‌های آن‌ها را به حساب ابجد با هم جمع کنیم نشان دهنده تاریخ رویدادی یا زمان ساختن بنایی باشد، ماده تاریخ می‌گوییم، به طور مثال یکی از ماده تاریخ‌های سروده شده توسط وی «این صرح ممرد نیز بنیان ز سلیمان شد» و یا آب انبار مسجد رکن الملک داخل مدرسه رکن الملک که مدخل مسجد نامبرده بوده و ساختمان آن مربوط به سال ۱۳۲۵ پس از اتمام ساختن مسجد است و مرحوم ملاعبدالجواد خطیب در تاریخ آن قطعه‌ای سروده که بر سنگ مرمر به خط نستعلیق و شاید به خط خود مرحوم خطیب نقش بسته است:

از همت رکن الملک معمور صفاهان شد در مسجدش آب انبار سرچشمه حیوان شد

نوشاندش از کوثر هر لحظه عوض حیدر کائن آب روان پرور، زان منبع احسان شد

خواهی اگرش اطوار بنگر تو بدین آثار کائن مسجد و آب انبار شرذمه از آن شد.

می‌جست خطیب از غیب تاریخ که ذوقش گفت «این صرح ممرد نیز بنیان ز سلیمان شد

«1325»

مرثیه و ماده تاریخ‌های وفات برای بزرگان اصفهان از جمله آیت‌الله شیخ محمدتقی آقا نجفی، نورالله نجفی، شیخ احمد بیدآبادی و... سروده است و همچنین ماده تاریخ ساخت آب انبار کازرونی، آب انبار مسجد رکن الملک و تاریخ چاپ کتاب اربعین هاشمیه بانو امین از اوست.

عارفچه چنین می‌نویسد: «میرزا عبدالجواد دارای معلوماتی کافی و فضائلی وافی بود، در خط نستعلیق از اساتید به شمار می‌رفت، از خطبا و واعظین اصفهانی بود که اغلب در مجالس ختم، خطبه اختتام را می‌خواند طبع شعر روانی داشت؛ ماده تاریخ در وفات اکثر معاصرین گفته و اشعار مصیبت زیادی سروده است».

خطیب برخی حکایات ادبی و تاریخی را نیز در قالب شعر در آورده که نشانگر تسلط وی به ادبیات فارسی و عربی به ویژه متون کهن و تاریخی است، برخی معتقدند که کارکشتگی وی در خط بیش از مقام شاعری اوست، به همین لحاظ او را باید خطاط شاعر بنامیم.

 از جمله آثار بر جای مانده از عبدالجواد خطیب، اشعار اطراف ورودی آب انبار تکیه کازرونی است، این کتیبه در اطراف قوس سردر به خط نستعلیق به رنگ لاجوردی در زمینه سفید بر کاشی قاجاری نگاشته شده و با «بسم الله الرحمن الرحیم» آغاز و در ادامه اشعاری از او که متضمن سلام بر امام حسین (ع) و لعنت بر یزید است به شرح زیر به خط نستعلیق کتابت شده است:

سلام بر حسین کرد حسین این اساس بهر حسین شهید/ لعنت بر یزید پلی

آب چون نوشی بکن لعنت حق بر یزید/ سلام بر حسین شهید

نوش نمازین فرات لعنت به یزید کن/ لعنت بر یزید پلید

بر پسر سعد و شمر و ابن زیاد پلید/ سلام بر حسن شهید، لعنت بر یزید پلید

نعمت و عمرش خدای دم بدم افزون کناد/ سلام بر حسین شهید

عزت و اقبال باد روز بروزش مزید/ لعنت بر یزید پلید

ز آب برون شد یکی گفت مورخ خطیب/ سلام بر حسن شهید

آب چو نوشی بکن لعنت حق بر یزید

«1340»

این آب انبار در تاریخ 10 خردادماه 1382 با شماره 9069 در فهرست آثار ملی استان اصفهان ثبت شده است.

اثر ماندگار دیگری در هنر خوشنویسی از خطیب در قسمت فوقانی سردر مدرسه صدر بازار اصفهان وجود دارد که به خط نستعلیق سفید بر زمینه مشکی معرّق در یک لوحه، حدیث معروف فضیلت علی (ع) بر زمینه مشکی گل و بوته دار نوشته شده است.

با توجه به این که عبدالجواد خطیب از اساتید برجسته خط نسخ نیز به شمار می‌رفت، علاوه بر تدریس شرعیات و دروس ادبی به آموزش خوشنویسی در برخی نهادهای آموزشی اشتغال داشته است.

وی همچنین از خطبا و واعظان اصفهان بود و از طرف امام‌جمعه اصفهان منصب خطابت داشته که در اغلب مجالس ختم، اختتام را او می‌خواند و خطبه‌های جشن سلام را در حضور حکام با صدای رسا و آهنگ غرا سر می‌داد و از این روی بود که از طرف امام‌جمعه آن روزگار اصفهان سمت خطیب یافت.

وفات عبدالجواد خطیب در سن هشتاد سالگی و در تاریخ 10 اردیبهشت 1319 شمسی مصادف با 21 ربیع الاول سال 1359 قمری است و او را در سمت جنوبی آب انبار تکیه کازرونی در تخت فولاد اصفهان به خاک سپردند.