ملا اسماعیل خان قشقایی

ملا اسماعیل خان قشقایی

شهرت :

قشقایی
تاریخ وفات :
1/07/1192
مزار :
تکیه امام جمعه
زمینه فعالیت :
فرزند جانی آقا، ایل خان قشقایی و از مقربان درگاه کریم خان زند بود. وی علاوه بر مقامات محلی و مناصب درباری در تشکیلات نظامی و فتوح محلی نیز شرکت داشته، در آخر مورد غضب حکومت قرار گرفت، و کور شد، و در زمان حکومت ابوالفتح خان، در رجب 1192 به قتل رسید
مشروح زندگی نامه
فرزند جانی آقا، ایل خان ایل قشقایی در دوران زندیه و از جمله جان نثاران زندیه بود. او مقرب درگاه کریم خان و سر ایل و از مشاوران برجستة شاه محسوب می گردید. چنانکه وکیل الرعایا «او را قدیم و کلیم خود قرار داد و همچون دیگران همه را به قدر قابلیت و رتبه و شأن وجوه مستمری به قدر کفایت داد».
محمد هاشم آصف در یک مورد اشاره به حضور وی در مجلس شاهانه با موضوع حمله فرنگ به ایران و لزوم حفظ استقلال اقتصادی مملکت کرده است.
اسماعیل خان علاوه بر مقامات محلی و مناصب درباری در تشکیلات نظامی و فتوح دوران کریم خان نیز جدی و تأثیر گذار بوده است. در دوران صلح و نبود درگیری های داخلی رؤسای ایلات در خدمت دربار سلطنتی یا مقیم شهرهای بزرگ اعم از پایتخت و غیره بودند. ایل خان قشقایی نیز در یکی از محلات شیراز به نام میدان شاه در خانه های مجلل سکونت داشته است. چنانچه فرد یا افرادی از ایلاات طغیان، شورش و خیانت می کرد با برخورد جدی شاه و درباریان مواجه می شد. در فتح ارومیه هاشم خان قشقایی برادر اسماعیل خان به خاطر خیانت به زندیه در ایجاد طرح و دوستی با صاحب قلعه، مورد تنفر شاه قرار گرفت. اما چون اسماعیل خان مقرب دربار سلطان بود وساطت کرد ولی خود نیز از چنگال عقوبت شاهانه رهایی نیافت.
قدرت همه جانبه و روزافزون ایل قشقایی و اسماعیل خان سبب گردید تا از جو حاکم بر کشور و درگیری های رقبا بر ضد یکدیگر کمال استفاده برده شود. منابع در مورد جزئیات مخالفت اسماعیل خان سکوت کرده اند. سرانجام اسماعیل خان را کور و برادرش حسن خان را از دو دست محروم ساختند. منابع محلی از وضعیت این دو نفر اظهار تأسف کرده و آن را نتیجة بخت بد، اتفاق و تهمت دانسته اند.
به استناد منابع اسماعیل خان در دورة زکی خان از مقربان درگاه بود. مؤلف« وقایع السنین» از او تحت عنوان مردی هزل گوی، شقی و مفسد، رشوه خوار و بد زبان یاد می کند. با توجه به اقدامات زکی خان و نقش مؤثر اسماعیل خان در تحکیم قدرت وی و واکنش مردم و نفرت خاندان زندیه از این وضعیت به نظر می رسد این صفات را مؤلف « وقایع السنین» در این دوران به اسماعیل خان داده است. زکی خان برای تحکیم پایه های قدرت خود داعیان قدرت را سرکوب و مقتول و اموالشان را جمع کرد و در این میان اسماعیل خان از مجریان تثبیت قدرت زکی خان بوده است. پس از برکناری زکی خان سران ایلات بختیاری با تحولات سیاسی همراه شده و در خدمت ابوالفتح خان قرار گرفتند و به قدر قابلیت مرتبه انعام و رتبه احسان یافتند.
غفاری کاشانی نقش اسماعیل خان در دورة زکی خان را « سردفتر اهل فساد و سرخیل ارباب عناد» می داند.
قتل اسماعیل خان در دوران ابوالفتح خان اتفاق افتاد. منابع زمینة قتل را عواملی چون تحریک زکی خان در شیراز مبنی بر مقتول ساختن ابوالفتح خان و بدگویی از او می دانند. ابوالفتح خان با اعتراض به تأخیر ایلخان قشقایی در حضور شاه و سستی در بیعت با وی بر طبق قانون محکومیت به اعدام خائنین، اسماعیل خان را به حضور طلبید و خان را سر برید و چند روز در میدان نقش جهان بر دار کرد.
مرگ وی بر اساس متن سنگ مزارش در رجب 1192ق رخ داده و جسدش را در تخت فولاد دفن کردند. محل مزارش در مکانی که امروزه به نام تکیه امام جمعه معروف است قرار دارد.
ریاست ایل پس از اسماعیل خان به پسرش، معتمدالسلطان جانی خان قشقایی، واگذار گردید و علاوه بر ریاست موروثی ایل به لقب ایل بیگی هم نایل شد. در دوران فتحعلی شاه قاجار در سال 1234ق با احیاء مراتب ایلی، جانی خان قشقایی پسر اسماعیل-خان به منصب ایل خانی رسید و پسر او محمدعلی خان، به ایل بیگی منصوب شد.
بر مزار اسماعیل خان، چهارتاقی با بنای آجری و پلان مربع با ابعاد10/3×10/3 و به ارتفاع 55/3 قرار دارد و سقف آن را یک نیم طاق پوشانده است. شکل بقعه بسیار ساده و اثری از تزئینات معماری در آن دیده نمی شود. تاریخ بنای آن به طور حتم بعد از سقوط خاندان زندیه بوده است؛ چرا که با توجه به نحوة مرگ اسماعیل خان قشقایی بعید به نظر می رسد که در همان زمان جهت وی بنایی ساخته باشند. سنگ مزار اسماعیل خان به طرز هنرمندانه حجاری و از خط نسخ برای متن و برای حواشی از خط نستعلیق استفاده شده است.