سید محمد علی معین الاسلام

سید محمد علی معین الاسلام

شهرت :

معین الاسلام
تاریخ وفات :
1343/11/23
مزار :
تکیه شهدا
زمینه فعالیت :
عالم فاضل

معین الاسلام، سید محمدعلی؛

سید محمدعلی موسوی مازندرانی معروف به معین الاسلام عالم فاضل و از خدمتگزاران و بنیان گذاران فرهنگ معاصر در اصفهان است.

تولد و خاندان؛ وی در سال 1251ش/1290ق در اصفهان به دنیا آمد. پدرش حاج سید عبدالله و جدش سید امیر محمدعلی بن سید محمد نیز در همین شهر پا به عرصة وجود نهاد.

سید محمد، جد اعلی، خود فرزند سید عبدالله بن سید اسماعیل بن سید حسین موسوی مازندرانی است که او عالمی بزرگ و محتشم و در لاریجان و شاهاندشت صاحب عشیره و مالک املاک بود.

 سید محمد برای بار نخست در سال1186ق در دوران جوانی برای کسب علم به حوزة علمیة اصفهان آمد و 9 سال در این شهر ماند و تا وصول به درجة اجتهاد دانش اندوخت و از محضر علمایی همچون ملا محراب گیلانی و آقا محمد بیدآبادی استفاده نمود. سپس به دستور پدر و موافقت استادش آقا محمد بیدآبادی به مازندران بازگشت. او بعد از وفات پدرش سید عبدالله در سال1214ق از مازندران به قصد سکونت به اصفهان مهاجرت کرد و مورد استقبال مردم قرار گرفت. وی در اصفهان شروع به تدریس نمود و همزمان کتابهای مورد نیاز و رجوع را به خط خود کتابت کرد که از جمله «معالم الاصول» و مجلدات نهم و دهم «بحارالانوار» را می توان اشاره کرد.

مردم محل سکونت وی، پیرامون او گرد آمدند و مسجدی در کنار مزار قطبیه برای او بنا نهادند و مسجد قطبیه نامیدند. سید محمد سرانجام در سال 1248ق فوت نموده است.

فرزندش امیرمحمدعلی که نزد والدش مقدمات دروس علمی را آموخته بود، جهت تکمیل تحصیل از درس سید محمد شهشهانی، حاج محمدابراهیم کرباسی و سید محمدباقر شفتی استفاده نمود و از طرف سید حجت الاسلام شفتی صاحب اجازه شد. وی پس از فراغ از دوران تحصیل به تصنیف کتاب پرداخت. از آثارش: «مبانی الاحکام» در طهارت و نماز و حج؛ ترجمه «اکمال الدین» شیخ صدوق؛ ترجمة جلد هشتم و دهم «بحارالانوار» را می توان نام برد.

فرزندش سید عبدالله عالم فاضل زاهد و از شاگردان میر سید حسن مدرس، شیخ محمدباقر نجفی، میرزا محمدهاشم چهارسویی بوده و در 29 شعبان 1320ق فوت و در عتبات به خاک سپرده شد.

اساتید؛ معین الاسلام پس از فراگیری دروس اولیه، علوم حوزوی را از اساتید بزرگ زمان فراگرفت. اساتید وی عبارتند از: ملا محمدجواد آدینه ای، ملا محمد کاشانی، میرزا بدیع درب امامی، شیخ محمدباقر فشارکی، شیخ مرتضی ریزی، سید محمدباقر درچه ای، میر محمدتقی مدرس و میرزا محمدهاشم چهارسویی.

سید محمدعلی معین الاسلام در بین اساتیدش به علامه میرزا محمد هاشم چهارسویی ارادت خاصی داشته و جایگاه و منزلت معین الاسلام در نزد استاد نیز بسیار بوده است و بین این دو عوالم پدر و فرزندی حاکم بوده است. وی در حالی که مشغول اندوختن علم در محضر اساتید مختلف بود، به حلقة درس آقا میرزا محمدهاشم چهارسویی نیز وارد شد و با شوق فراوان و خلوص نیت به فراگیری درس و خدمت استاد پرداخت تا آن که جزو خواص تلامذة او گردید. وی حتی به عنوان امین این مرجع عظیم الشأن زمان بود و تا آخر حیات استاد در خدمت او بود (همو، ص49-50). وی مراتب علمی و علو قدر استادش را با چنین عباراتی بیان می کند: «الذی لم یر بمثله عیون الابصار و لم یوجد کوجوده فی الاعصار[...] و هو رحمه الله تعالی من اعلم علماء عصره وافقه فقهاء زمانه...».

معین الاسلام علاوه بر تلمذ خدمت استاد، عهده دار انجام امور مختلف اجتماعی او نیز بود. یکی از مهمترین وظائف او مباشرت در انتشار آثار علمی و امور فرهنگی بود. از آن جمله چاپ کتب و رسائل استاد، مانند چاپ «رسالة عملیه» و «مبانی الاصول» است.

معین الاسلام سالها پس از فوت استادش در محضر علماء عصر در سطوح مختلف از محضر شیخ محمدتقی آقا نجفی، شیخ محمدعلی ثقة الاسلام و حاج آقا نورالله نجفی استفاده نمود.

آثار؛ تألیفات معین الاسلام به دو قسمت آثار چاپ شده و چاپ نشده، تقسیم می شود:

الف) آثار چاپ شده؛ 1. «الرسالة فی سبب ارتحال الاعلی السید محمد بن عبدالله الشهاندشتی من مازندران الی اصفهان»: در معرفی جدی الاعلی سید محمد بن عبدالله و شرح مسافرت او به اصفهان برای تحصیل علم و سفر ثانی سید محمد که به نیت مهاجرت بوده است و به توطن او در اصفهان انجامید. این رساله به عربی است و شرح تحصیلات خود و پدر و جد و احوال عموزادگانش را نیز در آن درج کرده است.

2.«مفتاح الکنوز فی حل مشکلات الرموز» جزء اول این کتاب تحت عنوان «کتاب الاول من کتاب مفتاح الکنوز» در 15 ذی القعده1375ق چاپ شده است.

ب) آثار چاپ نشده؛ چندین رساله تحقیقی و استدلالی در مباحث گوناگون فقه و اصول از وی موجود است. 1. مجموعه رسائل استدلالی دراصول فقه که یک جا به صورت کتابی به قطع خشتی جلد شده و در 382 صفحه شامل رسائل زیر است: «رسالة فی مسئلة اصالة البرائه»، «فی الشبهة المحصورة»، «فی مسئلة المتباینین»، «الاقل و الاکثر»، «فی الاستصحاب»، «الکلام فیما یعرف به القاضی».

  1. مجموعه رسائل در اصول فقه همراه جزء دوم کتاب «مفتاح الکنوز»، در 510 صفحه، شامل رساله در «مسئلة اجتماع الامر و النهی» و «مفتاح الکنوز فی حل مشکلات الرموز» شامل اسرار رسالت و ولایت که نام آن را به «سراج النبوة و الولایة» تغییر و مزین ساخته است.
  2. مجموعة شش رساله در 186 صفحه شامل رسائل زیر: «رساله در حیض»، «رساله در حساب»، «رساله در مبادی علم هیئت»، «رساله فی صحة حق الرجوع»، «کتابت و درج رساله منسوب به ابوحامد محمد بن محمد الغزالی»، در پاسخ به سؤالی در مورد انفع علوم، «رساله در نحو».

علاوه بر تألیفات مذکور معین الاسلام برخی کتب درسی مورد نیاز خود را استنساخ کرده و یا نسخ ناقص را کامل نموده و در بعضی موارد شرح آن کتاب را نیز در حاشیه تحریر کرده است. از جمله: کتابت و الحاق مفقود از یک نسخه رسالة مبسوط فقهی در صیغ عقود و ایقاعات تصنیف علی القزوینی الزنجانی مسکن است که شرح و متن به زبان فارسی نوشته شده و معین الاسلام علاوه بر تکمیل نسخه، شرح رسالة مزبور را از ابتدای رساله و شروع در کلام تا باب دوم در حواشی صفحات نگاشته است. از امتیازات این نسخه حاشیه ای است با امضاء باقر عفی عنه که احتمال می رود مقصود حاج شیخ محمدباقر نجفی مسجد شاهی  باشد و در حقیقت فتوائی است در مقابل تحقیقات و تدقیقات نازک و باریک ماتن و شارح شده است.

مدرسة ایتام؛ یکی از اقدامات مهم اجتماعی معین الاسلام تأسیس مدرسه ایتام در خیل مدارس جدید در اصفهان و مدیریت مدرسه علیه و ایتام است.

او پس از مدتها اندیشه و صرف وقت برای تأسیس یک واحد آموزشی سودمند و از آن جایی که می دید در همة مدارسی که به سرعت و سبقت یکی از پس از دیگری گشایشی می یابد، رگه هایی از جلب منفعت و سودجوئی بود و در این بین بیشتر مردم، نه تنها توان پرداخت هزینه تحصیل فرزندان خود را نداشتند بلکه در اندیشة درس و مدرسة فرزندان خود نبودند و از طرف دیگر گروه اطفال بی سرپرست رها شده در جامعه نیز بودند که بدون پدر و یا والدین و آسیب پذیرترین افراد جامعه محسوب می شدند و معین الاسلام فقط به این گروه می اندیشید و با این فکر مدرسة مبارکة ایتام را در محلة شمس آباد به سال 1325ق تأسیس کرد. وی راه دشوار تأسیس و دشوارتر نگهداری و تداوم مدرسه را با پشتیبان قرار دادن رجال شهر و گروهی را در کفالت این امر و عمل خیر، با خود یار و همکار کرد و در رأس آنها حاج آقا نورالله نجفی بود. او برای اولین بار انجمنی را در رأس تشکیلات مدرسه تأسیس کرد که در مسائل کلان دخالت می کرد و تمامی درآمدها و هزینه ها را به طور شفاف در جرائد چاپ می نمود که این امر نیز خود برای اولین بار بود که انجام می شد. این موضوع مبین آن است که اقدام او برای تأسیس مدرسه ای خاص ایتام، صرفاً جنبة معنوی و ملاحظات انسانی دارد. با تأسیس مدرسة علیه توسط میرزا آقا خان محاسب الدوله در همان سال در جشن افتتاح حاج آقا نورالله نجفی برای تضمین ماندگاری مدرسة ایتام مدیریت مدارس علیه و ایتام را ادغام و انجمن مدرسة ایتام را در رأس هر دو قرار داد و محل مدرسة ایتام در جوار مدرسة علیه منتقل شد. در این بین مدیریت و نظامت مدرسه علیه را نیز به معین الاسلام داده شد. او که خود از علما و رجال مورد اطمینان جامعه بود، توانست مدیریت و هدایت مدرسه را بر اساس اطلاع تا محرم 1340ق در دست داشته باشد. وی توانست مدرستین را در مقابل شدائد و رخدادها و هیجانات در مشروطه صغیر و استبداد صغیر حفظ کند. در شرایط سخت ناشی از جنگ و ستیزهای مشروطه طلبان و قوای استبداد، دوام آورد و هرج و مرج پس از آن را هم تحمل کرد. مدرستین علیه و ایتام به یمن وجود وی که عالمی آگاه و فاضلی هوشیار بود از معدود مدارسی است که سالها به فعالیت پرداخت و غروب نکرد و منحل نشد.

وفات؛ سید محمدعلی معین الاسلام سرانجام در شب جمعه10 شوال1384ق/23 بهمن1343ش پس از عمری تلاش و کوشش در عرصه های مختلف دینی، فرهنگی، اجتماعی فوت و در تکیة لسان الارض به خاک سپرده شد.

معین الاسلام با دختر آقا سید بهاءالدین روضاتی ازدواج نمود که حاصل این ازدواج چهار فرزند دختر بوده است. هر چهار فرزند وی با علما و نیکان روزگار خود ازدواج نمودند.

 


مشروح زندگی نامه

معین الاسلام، سید محمدعلی؛

سید محمدعلی موسوی مازندرانی معروف به معین الاسلام عالم فاضل و از خدمتگزاران و بنیان گذاران فرهنگ معاصر در اصفهان است.

تولد و خاندان؛ وی در سال 1251ش/1290ق در اصفهان به دنیا آمد. پدرش حاج سید عبدالله و جدش سید امیر محمدعلی بن سید محمد نیز در همین شهر پا به عرصة وجود نهاد.

سید محمد، جد اعلی، خود فرزند سید عبدالله بن سید اسماعیل بن سید حسین موسوی مازندرانی است که او عالمی بزرگ و محتشم و در لاریجان و شاهاندشت صاحب عشیره و مالک املاک بود.

 سید محمد برای بار نخست در سال1186ق در دوران جوانی برای کسب علم به حوزة علمیة اصفهان آمد و 9 سال در این شهر ماند و تا وصول به درجة اجتهاد دانش اندوخت و از محضر علمایی همچون ملا محراب گیلانی و آقا محمد بیدآبادی استفاده نمود. سپس به دستور پدر و موافقت استادش آقا محمد بیدآبادی به مازندران بازگشت. او بعد از وفات پدرش سید عبدالله در سال1214ق از مازندران به قصد سکونت به اصفهان مهاجرت کرد و مورد استقبال مردم قرار گرفت. وی در اصفهان شروع به تدریس نمود و همزمان کتابهای مورد نیاز و رجوع را به خط خود کتابت کرد که از جمله «معالم الاصول» و مجلدات نهم و دهم «بحارالانوار» را می توان اشاره کرد.

مردم محل سکونت وی، پیرامون او گرد آمدند و مسجدی در کنار مزار قطبیه برای او بنا نهادند و مسجد قطبیه نامیدند. سید محمد سرانجام در سال 1248ق فوت نموده است.

فرزندش امیرمحمدعلی که نزد والدش مقدمات دروس علمی را آموخته بود، جهت تکمیل تحصیل از درس سید محمد شهشهانی، حاج محمدابراهیم کرباسی و سید محمدباقر شفتی استفاده نمود و از طرف سید حجت الاسلام شفتی صاحب اجازه شد. وی پس از فراغ از دوران تحصیل به تصنیف کتاب پرداخت. از آثارش: «مبانی الاحکام» در طهارت و نماز و حج؛ ترجمه «اکمال الدین» شیخ صدوق؛ ترجمة جلد هشتم و دهم «بحارالانوار» را می توان نام برد.

فرزندش سید عبدالله عالم فاضل زاهد و از شاگردان میر سید حسن مدرس، شیخ محمدباقر نجفی، میرزا محمدهاشم چهارسویی بوده و در 29 شعبان 1320ق فوت و در عتبات به خاک سپرده شد.

اساتید؛ معین الاسلام پس از فراگیری دروس اولیه، علوم حوزوی را از اساتید بزرگ زمان فراگرفت. اساتید وی عبارتند از: ملا محمدجواد آدینه ای، ملا محمد کاشانی، میرزا بدیع درب امامی، شیخ محمدباقر فشارکی، شیخ مرتضی ریزی، سید محمدباقر درچه ای، میر محمدتقی مدرس و میرزا محمدهاشم چهارسویی.

سید محمدعلی معین الاسلام در بین اساتیدش به علامه میرزا محمد هاشم چهارسویی ارادت خاصی داشته و جایگاه و منزلت معین الاسلام در نزد استاد نیز بسیار بوده است و بین این دو عوالم پدر و فرزندی حاکم بوده است. وی در حالی که مشغول اندوختن علم در محضر اساتید مختلف بود، به حلقة درس آقا میرزا محمدهاشم چهارسویی نیز وارد شد و با شوق فراوان و خلوص نیت به فراگیری درس و خدمت استاد پرداخت تا آن که جزو خواص تلامذة او گردید. وی حتی به عنوان امین این مرجع عظیم الشأن زمان بود و تا آخر حیات استاد در خدمت او بود (همو، ص49-50). وی مراتب علمی و علو قدر استادش را با چنین عباراتی بیان می کند: «الذی لم یر بمثله عیون الابصار و لم یوجد کوجوده فی الاعصار[...] و هو رحمه الله تعالی من اعلم علماء عصره وافقه فقهاء زمانه...».

معین الاسلام علاوه بر تلمذ خدمت استاد، عهده دار انجام امور مختلف اجتماعی او نیز بود. یکی از مهمترین وظائف او مباشرت در انتشار آثار علمی و امور فرهنگی بود. از آن جمله چاپ کتب و رسائل استاد، مانند چاپ «رسالة عملیه» و «مبانی الاصول» است.

معین الاسلام سالها پس از فوت استادش در محضر علماء عصر در سطوح مختلف از محضر شیخ محمدتقی آقا نجفی، شیخ محمدعلی ثقة الاسلام و حاج آقا نورالله نجفی استفاده نمود.

آثار؛ تألیفات معین الاسلام به دو قسمت آثار چاپ شده و چاپ نشده، تقسیم می شود:

الف) آثار چاپ شده؛ 1. «الرسالة فی سبب ارتحال الاعلی السید محمد بن عبدالله الشهاندشتی من مازندران الی اصفهان»: در معرفی جدی الاعلی سید محمد بن عبدالله و شرح مسافرت او به اصفهان برای تحصیل علم و سفر ثانی سید محمد که به نیت مهاجرت بوده است و به توطن او در اصفهان انجامید. این رساله به عربی است و شرح تحصیلات خود و پدر و جد و احوال عموزادگانش را نیز در آن درج کرده است.

2.«مفتاح الکنوز فی حل مشکلات الرموز» جزء اول این کتاب تحت عنوان «کتاب الاول من کتاب مفتاح الکنوز» در 15 ذی القعده1375ق چاپ شده است.

ب) آثار چاپ نشده؛ چندین رساله تحقیقی و استدلالی در مباحث گوناگون فقه و اصول از وی موجود است. 1. مجموعه رسائل استدلالی دراصول فقه که یک جا به صورت کتابی به قطع خشتی جلد شده و در 382 صفحه شامل رسائل زیر است: «رسالة فی مسئلة اصالة البرائه»، «فی الشبهة المحصورة»، «فی مسئلة المتباینین»، «الاقل و الاکثر»، «فی الاستصحاب»، «الکلام فیما یعرف به القاضی».

2. مجموعه رسائل در اصول فقه همراه جزء دوم کتاب «مفتاح الکنوز»، در 510 صفحه، شامل رساله در «مسئلة اجتماع الامر و النهی» و «مفتاح الکنوز فی حل مشکلات الرموز» شامل اسرار رسالت و ولایت که نام آن را به «سراج النبوة و الولایة» تغییر و مزین ساخته است.

3. مجموعة شش رساله در 186 صفحه شامل رسائل زیر: «رساله در حیض»، «رساله در حساب»، «رساله در مبادی علم هیئت»، «رساله فی صحة حق الرجوع»، «کتابت و درج رساله منسوب به ابوحامد محمد بن محمد الغزالی»، در پاسخ به سؤالی در مورد انفع علوم، «رساله در نحو».

علاوه بر تألیفات مذکور معین الاسلام برخی کتب درسی مورد نیاز خود را استنساخ کرده و یا نسخ ناقص را کامل نموده و در بعضی موارد شرح آن کتاب را نیز در حاشیه تحریر کرده است. از جمله: کتابت و الحاق مفقود از یک نسخه رسالة مبسوط فقهی در صیغ عقود و ایقاعات تصنیف علی القزوینی الزنجانی مسکن است که شرح و متن به زبان فارسی نوشته شده و معین الاسلام علاوه بر تکمیل نسخه، شرح رسالة مزبور را از ابتدای رساله و شروع در کلام تا باب دوم در حواشی صفحات نگاشته است. از امتیازات این نسخه حاشیه ای است با امضاء باقر عفی عنه که احتمال می رود مقصود حاج شیخ محمدباقر نجفی مسجد شاهی  باشد و در حقیقت فتوائی است در مقابل تحقیقات و تدقیقات نازک و باریک ماتن و شارح شده است.

مدرسة ایتام؛ یکی از اقدامات مهم اجتماعی معین الاسلام تأسیس مدرسه ایتام در خیل مدارس جدید در اصفهان و مدیریت مدرسه علیه و ایتام است.

او پس از مدتها اندیشه و صرف وقت برای تأسیس یک واحد آموزشی سودمند و از آن جایی که می دید در همة مدارسی که به سرعت و سبقت یکی از پس از دیگری گشایشی می یابد، رگه هایی از جلب منفعت و سودجوئی بود و در این بین بیشتر مردم، نه تنها توان پرداخت هزینه تحصیل فرزندان خود را نداشتند بلکه در اندیشة درس و مدرسة فرزندان خود نبودند و از طرف دیگر گروه اطفال بی سرپرست رها شده در جامعه نیز بودند که بدون پدر و یا والدین و آسیب پذیرترین افراد جامعه محسوب می شدند و معین الاسلام فقط به این گروه می اندیشید و با این فکر مدرسة مبارکة ایتام را در محلة شمس آباد به سال 1325ق تأسیس کرد. وی راه دشوار تأسیس و دشوارتر نگهداری و تداوم مدرسه را با پشتیبان قرار دادن رجال شهر و گروهی را در کفالت این امر و عمل خیر، با خود یار و همکار کرد و در رأس آنها حاج آقا نورالله نجفی بود. او برای اولین بار انجمنی را در رأس تشکیلات مدرسه تأسیس کرد که در مسائل کلان دخالت می کرد و تمامی درآمدها و هزینه ها را به طور شفاف در جرائد چاپ می نمود که این امر نیز خود برای اولین بار بود که انجام می شد. این موضوع مبین آن است که اقدام او برای تأسیس مدرسه ای خاص ایتام، صرفاً جنبة معنوی و ملاحظات انسانی دارد. با تأسیس مدرسة علیه توسط میرزا آقا خان محاسب الدوله در همان سال در جشن افتتاح حاج آقا نورالله نجفی برای تضمین ماندگاری مدرسة ایتام مدیریت مدارس علیه و ایتام را ادغام و انجمن مدرسة ایتام را در رأس هر دو قرار داد و محل مدرسة ایتام در جوار مدرسة علیه منتقل شد. در این بین مدیریت و نظامت مدرسه علیه را نیز به معین الاسلام داده شد. او که خود از علما و رجال مورد اطمینان جامعه بود، توانست مدیریت و هدایت مدرسه را بر اساس اطلاع تا محرم 1340ق در دست داشته باشد. وی توانست مدرستین را در مقابل شدائد و رخدادها و هیجانات در مشروطه صغیر و استبداد صغیر حفظ کند. در شرایط سخت ناشی از جنگ و ستیزهای مشروطه طلبان و قوای استبداد، دوام آورد و هرج و مرج پس از آن را هم تحمل کرد. مدرستین علیه و ایتام به یمن وجود وی که عالمی آگاه و فاضلی هوشیار بود از معدود مدارسی است که سالها به فعالیت پرداخت و غروب نکرد و منحل نشد.

وفات؛ سید محمدعلی معین الاسلام سرانجام در شب جمعه10 شوال1384ق/23 بهمن1343ش پس از عمری تلاش و کوشش در عرصه های مختلف دینی، فرهنگی، اجتماعی فوت و در تکیة لسان الارض به خاک سپرده شد.

معین الاسلام با دختر آقا سید بهاءالدین روضاتی ازدواج نمود که حاصل این ازدواج چهار فرزند دختر بوده است. هر چهار فرزند وی با علما و نیکان روزگار خود ازدواج نمودند.