نایب حسین خان نی ساز

نایب حسین خان نی ساز

شهرت :

حسین خان نی ساز
تاریخ وفات :
1352/02/01
مزار :
تکیه قبرستان عمومی مصلی
زمینه فعالیت :
موسیقی دان
متولد 1262ش، قدیم ترین استاد سازنده نی که در اواخر دوره قاجار در اصفهان می زیست. وی برای بزرگانی همچون سلیمان اصفهانی، ابراهیم آغاباشی، نایب اسدالله و مهدی نوایی، نی ساخته است. در حدود دوره پهلوی اول فوت و در این قبرستان مدفون گردید. فرزندش به نام، استاد علی خان نی ساز معروف بود و نام خانوادگی «ژاله گویان» داشت. او راه پدر را ادامه داد و سرآمد نی سازان ایران بوده است. نی های ساخت وی مورد تأیید استادان معاصرش همچون حسین یاوری و سید حسن کسایی بوده است. وی در بهار1352ش درگذشت و در کنار پدرش به خاک سپرده شد.
مشروح زندگی نامه
قدیمی ترین استاد سازندة نی که در تاریخ موسیقی ایران از وی نامبرده شده است.
او در اصفهان حدود اواخر دورة قاجار می زیسته و با اساتید طراز اول نی که همگی ساکن اصفهان بوده اند، مراوده داشته و برای ایشان نی می ساخته است. از جمله: سلیمان اصفهانی(قدیمی ترین نی نواز تاریخ موسیقی ایران، زنده در دوره ناصری) ابراهیم آغاباشی (استاد آواز و نی و از خواجه سرایان ظل السلطان متوفی اواخر دوره قاجار)، نایب اسدالله اصفهانی (ماهرترین نی نواز عصر قاجار،حدود 1224-1304 ش)، مهدی نوایی و ... .
نی های ساخت وی دارای ویژگی های اصیل و شیوة ساخت صحیح و مورد تأیید این اساتید بوده است. این همان شیوه ای است که تا به امروز باقی است به یقین می توان گفت نایب حسین خان با نوازندگی نی نیز آشنا بوده زیرا عملاً سازنده نی باید نوازنده نیز باشد تا بتواند نی ای بسازد که دارای کوک درست و صدا دهی مناسب باشد. برخی نی های ساخت وی که همراه با حکاکی نام «نایب حسین خان» است، هنوز موجود است.
درگذشت وی حدود دوره پهلوی اول اتفاق افتاده و در گورستان تخت فولاد تکیه پشت مصلی به خاک سپرده شده، ولی به دلیل آجری بودنِ مقبره ایشان، در طرح ساماندهی از بین رفته و امروزه اثری از آن باقی نیست.
فرزند این استاد با نام علی خان نی ساز معروف بود و نام خانوادگی «ژاله گویان» را برگزید. او به سال 1262ش دراصفهان متولد شد.علی خان راه پدر را ادامه داد و سرآمد نی سازان ایران بوده است. نی های ساخت ایشان مورد تأئید استادان معاصرش چون: حسین احمدیان معروف به یاوری (1358-1285ش) و سید حسن کسایی (1392-1307ش) بوده است. وی از ابتدای جوانی نزد پدرش فنون ساخت نی و نیز نوازندگی نی را فرا گرفت.پس از آن به تلمذ نزد نایب اسدالله استاد بزرگ نی پرداخت. او در محله لنبان اصفهان در جانب شمالی مادی که هم محل سکونت و هم کارگاه ساخت ساز بوده، زندگی می کرده است. عباس کاظمی شاعر، استادِ نی و ردیف دان (1380-1310ش) در مورد ساخت نی توسط علی خان چنین توضیح می دهد: «کوک های معمول در آن زمان «سُل کوک»، «لا کوک»و«فا کوک» بود. برای ساخت نی نیز قواعدی داشتند. مثلاً از بند پائین نی تا اولین سوراخ پائین نی به اندازه سه انگشت بسته کنار هم باشد و سوراخ بالا و پشت نی نیز تا سرِبند پائین تر از آن سوراخ باید سه انگشت بسته کنار هم و سرِ نی تا بند اول بالای نی نیز باید به همین ترتیب باشد. نوازندگان نی نیز به واسطة فرم راحت در نوازندگی از مایه های چپ کوک در ساز نی برای اجرا استفاده می کنند و البته خوانندگان مکتب اصفهان نیز بدلیل اوج صدایی که داشتند نیز چپ کوک می خواندند» حسن مشحون نویسنده «تاریخ موسیقی ایران» در مورد وی می نویسد: «در سده های اخیر بهترین نی را در اصفهان می ساختند، نی های بلند و ضخیم صدایی بم و نی های کوتاه صدایی زیر دارند. معمولاً طول نی های بلند را 60سانتی متر و نی های کوتاه را کمتر از دو وجب نمی ساختند. شش سوراخ در آن تعبیه می کنند و بندهای آنرا با روده می-بندند و روی آن با خطوط مختلف و صورت حیوانات نقش و نگار می کنند. تنها استاد بنام سازنده نی هنرمند سالخورده اصفهانی، علی خان است که خود نیز به نواختن نی آشناست». استاد محمد موسوی (از اساتید معاصر نی متولد 1325ش) در مورد این هنرمند می گوید: «از نی سازهای بزرگ و معروف شخصی را با نام علی خان می شناسم که در سن نود سالگی از دنیا رفت و در اصفهان می زیست . او در طول مدت نود سال زندگی خود ، بیش از هشتاد سال آن را نی ساخت یعنی از ده سالگی نی می ساخته و نی های وی در دست تمام هنرمندان نی نواز است» . هنر ساخت نی در خانواده وی ادامه نیافت؛ ولی نی های ساخت ایشان الگوی صحیح نی نوازان است. ازجمله یکی از نی های وی نزد استاد سید حسن کسایی موجود بود که ایشان در زمان حیات با اعجاب فراوان از آن یاد می نمود و با اینکه بیش از نیم قرن ایشان با آن نوازندگی داشته ولی با این حال هنوز دارای صدای مطلوب بوده و ایشان آرزو داشت که پس از او این ساز یادگار بماند و حفظ شود. سرانجام این هنرمند یگانه در نود سالگی در بهار1352ش به دیار باقی شتافت و پیکرش را در تکیة پشت مصلی در کنار پدر هنرمندش مدفون نمودند.