میرزا محمد مصاحبی نائینی

میرزا محمد مصاحبی نائینی

شهرت :

میرزا محمد مصاحبی نائینی
تاریخ وفات :
1/01/1278
مزار :
تکیه مادر شاهزاده
زمینه فعالیت :
عالم ربانی
از بزرگان علما و فقها و حکمای عصر قاجار، که نسبش به ملا مصاحب شهدادی از شعرای معروف سده یازدهم هجری می رسد. وی از شاگردان شیخ محمدتقی رازی و خود مقام شامخی در علم و فقاهت داشته، از جمله آثارش «قناطیر الوصول الی مداین الاصول» است که تقریرات استادش را در ضمن آن آورده است. در سال 1278ق وفات یافت و محل مزارش در تکیه مشخص نیست.
مشروح زندگی نامه
از بزرگان علما و فقها و حکماى عصر قاجار. نسب این عالم جلیل به ملا مصاحب شهدادى از شعراى معروف سده یازدهم هجرى مى رسد. میرزا طاهر نصرآبادی در مى نویسد: «ملا مصاحب عمرش از هفتاد متجاوز بود؛ اما در کمال شوخى و زنده دلى، و طبعش خالى از کیفیتى نبود و ربط تمامى به رمل داشت».
سید عبدالحجة بلاغى مى نویسد: «وى از اعقاب دخترى خانان مغول است و در سرودن اشعار و تلفیق مضامین، قریحة خاصى داشته است. تخلصش «مصاحب» است و نامش به گفتة ناصح «امیر حسینا» است و شهرتش به شهدادى برای نسبت به شهداد واقع در حومة نائین است. نگارنده از آقاى شیخ داوود مصاحبى از اعلام این خاندان و امام جماعت یکى از مساجد محله خواجوى اصفهان شنیدم که محل مدفن ملا مصاحب در بقعه گنبدخانه جلو محراب صفه قبلى مسجد باباعبدالله نائین است».
تحصیلات و مقامات علمی؛ از تحصیلات ملا میرزا محمد اطلاعى در دست نیست. وى در فقه و اصول و حکمت و ادبیات عرب تبحر داشته و کتاب بسیار مفصلی در اصول فقه به نام «قناطیرالوصول الی مداین الاصول» نگاشته و تقریرات شیخ محمدتقی رازی صاحب «هدایة المسترشدین» را در ضمن آن آورده است.
وی شرحی نیز بر «مشاعر» ملاصدرا نگاشته که نشان گر توان علمی او در علوم معقول است. استاد بزرگ معقول در آن زمان حاج ملا علی نوری بوده است که احتمالاً وی در محضر آن حکیم نامی تلمذ کرده است.
میرزا محمد مصاحبی دارای مقام شامخی در علم و فقاهت بوده مورد تأیید فقهای بزرگ زمان بوده، چنانکه حاج محمدجعفر آباده ای پس از مشاهده برخی از آثار علمی او وی را مجتهد مسلم دانسته و از او با تعبیر «فقیه الاصحاب» نامبرده که بهترین گواه بر فقاهت و تبحر ایشان در فقه اهل بیت، علیهم السلام، است.
وی در پایان جلد سوم کتاب «قناطرالوصول» پس از برشمردن تألیفات خود، به تقریظ آباده ای بر رسالة «اصلاح ذات البین» او اشاره نموده است.
به نوشته سید عبدالحجة بلاغی: «وی در سال 1258 با خواهرزادگان خود میرزا عبدالخالق و خواهرش از قریة محمدیة نایین به اصفهان آمد و به واسطه کمالات خود در نزد حاج محمدجعفر آباده ای و میر سید محمد شهشهانی پایگاهی بلند و منزلتی ارجمند یافت تا آنجا که خواهرزاده خود یعنی خواهر میرزا عبدالخالق را به آیت الله میر سید محمد شهشهانی تزویج نمود».
تألیفات؛ 1. «قناطرالوصول الى مداین الاصول»، مهم ترین اثر علمی مصاحبی است؛ 2.«مسالک النهج فی مناسک الحج»، اثر فقهی مفصل او که نام دیگر آن «بیت الشرف» است ؛ 3. «مجلاة المشاعر»، شرحى مزجى بر «مشاعر» ملاصدرا است؛4 . «اللؤلؤ مکنون»، در بیان وقت فضیلت نماز ظهر و عصر؛ 5. «الدرة الحمرأ فی زیارة العاشوراء»، در بیان کیفیت زیارت عاشورا؛ 6. «اصلاح ذات البین»، در مسأله شقاق و خلع؛ 7. «الرسالة الهلالیة» در مباحث نجومی؛ 8. «العرایس البکریة فى العوائدالصهریة»؛9. «کشف النهایه فى علم القرائة»؛ 10.«نظم الدرر فى حل و عقدالمختصر»، در موضوع طهارت؛ 11.«الرساله الکریة» در تعیین مقدار کر به وزن و مساحت است. همچنین لغزى به عربى و فارسى راجع به مسائل کُر از ایشان به همراه منظومة فرزندش میرزا غلامعلی در علم اصول فقه به چاپ رسیده است. از آثار کتابت وی «زبدة الاصول» شیخ بهایی است که در کتابخانة مجلس شورای اسلامی نگهداری می شود.
وفات؛ شاعر ادیب محمدعلى عبرت نائینى مى نویسد: «ملا میرزا محمد مصاحبى نائینى جد امى نگارنده که از اجلة علما و ائمة حکما بوده و در این دو فن او را تألیفات و تصنیفات است و در 1278 وفات یافته، در تکیة مادرشاهزاده مدفون است». متأسفانه محل دفن او در این تکیه مشخص نیست.
فرزندان؛ ملا میرزا محمد داراى چهار فرزند پسر و یک فرزند دختر بود که همسر میرزا عبدالخالق و مادر عبرت نائینى است.
میرزا غلامعلى نائینى؛ فرزند بزرگ او از اهل علم و فضل و ادب بوده است و همه انواع خط، خصوصاً خط نسخ را در نهایت خوبى مى نوشته و شعر هم مى گفته است. وی در نائین و اصفهان سکونت داشته و در اواخر عمر در تهران اقامت گزیده و در آن جا وفات نموده است.
مؤلفاتش عبارتند از: «المنتخب فى نخبة الفاظ العرب»؛ «الفیه در علم نحو و صرف»؛ «الفیه در علم اصول»؛ «منظومه در مسألة حجیت ظن» از مسائل علم اصول فقه، بالغ بر 236 شعر به زبان عربى که در جمادى الاولى سال 1288 پایان یافته است؛ «دموع العین فى مراثى الحسین علیه السلام» مشتمل بر دوازده قطعه و هر قطعه مشتمل بر دوازده شعر.
غلامحسین مصاحب؛ فرزند دکتر علی محمد خان بن میرزا غلامعلی از اجله دانشمندان و اساتید علم ریاضی ایران است.
وی در سال 1289ش متولد شد. پس از پایان تحصیلات متوسطه و اخذ درجة لیسانس در ریاضیات، برای تکمیل تحصیلات به انگلستان رفت و در سال1327ش به اخذ درجه دکتری در ریاضیات از دانشگاه کمبریج نایل شد.
وی صرف نظر از کارهای اداری، از ریاست اداره تا مقام معاونت فنی وزارت آموزش و پرورش، بیشتر اوقات خود را صرف تحقیق، مطالعه، نویسندگی و تدریس می کرد. او نویسنده ای توانا و پرکار بود. از کارهای اساسی او تأسیس مؤسسه ای برای تحقیق در ریاضیات و تربیت ریاضیدان بود که توسط دانشگاه تربیت معلم به وجود آمد.
نخستین گام بلند و مؤثر وی انتشار «جبر و مقابله خیام» بود که ترجمه گونه ای بود از کارهای اروپاییان؛ اما وی خود به تحقیق در موضوع این کتاب پرداخت و پس از 20 سال کتاب دیگری به نام «حکیم عمر خیام به عنوان عالم جبر» مشتمل بر متون و ترجمه فارسی آثار خیام در علم و جبر و تحلیل کارهای جبری وی نوشت که در سال 1339ش منتشر شد. مصاحب علاوه بر تهیة کتاب های درسی متعدد در رشته های مختلف ریاضیات، آثار ارزنده ای از خود به جای گذاشت که از اهم آنها منطق صورت آنالیز ریاضی و تئوری مقدماتی اعداد است.
یکی از کارهای اساسی مصاحب اقدام تهیة «دایرة المعارف فارسی» با کمک عده ای از دانشمندان در رشته های گوناگون بود که در سال 1334ش سرپرستی آن را عهده دار شد و با کوشش فراوان موفق به انتشار جلد اول آن در 1345ش شد. دکتر مصاحب سرانجام در سال 1358ش از دنیا رفت.
محمود مصاحب؛ برادر دکتر غلامحسین مصاحب، پژوهشگر، مترجم و استاد دانشگاه، از پایه گذاران جامعه مترجمان رسمی ایران بود و تا پایان عمر ریاست این جامعه را به عهده داشت. او و برادرش در تدوین و نشر «دایرة المعارف فارسی» تلاش بسیاری کردند. از وی ترجمه های بسیاری به جای مانده، کتاب «لقمان حکیم» و «کتاب و کتابخانه در ایران» نیز از تألیفات اوست.